“Mưa trên phố Huế” – bài hát hay nhất về Huế

articlewriting1

Theo tôi, đây là bài hát hay nhất liên quan đến thành phố cố đô. Những chất liệu hò mái nhì, mái đẩy được tác giả xử lý vô cùng nhuần nhuyễn mà không dễ người sáng tác nào cũng có thể đạt được…

Trước hết, tôi phải có lời xin lỗi ngay, nhất là với những tác giả cũng có ca khúc hay về Huế. Nhiều lắm. Cũng như TP.HN, Huế là mảnh đất thứ hai có nhiều bài hát hay mà không nơi nào trên quốc gia ta có được. Những “ Nhớ về quê mẹ ” ( Vân Đông ), “ Huế – Tình yêu của tôi ” ( Trương Tuyết Mai ), “ Huế thương ” ( An Thuyên ), “ Sông Hương quê mình ” ( Văn An ) … và rất nhiều bài hay khác của những tác giả sống ở miền Nam trước ngày thống nhất quốc gia, không hề kể hết. Nhưng theo ý riêng tôi, “ Mưa trên phố Huế ” cuả Minh Kỳ là hay nhất, rõ chất Huế nhất .
Sau ngày 30-4-1975, tôi có dịp vào công tác làm việc ở Huế và sống ở cố đô 2 tuần. Đó là lần tiên phong tôi được đặt chân tới “ xứ mơ màng, xứ thơ ”. Từ xưa, Huế vẫn hiện ra trong tôi những gì mỹ lệ, thơ mộng nhất với sông Hương yên bình bên núi Ngự Bình, với những cô gái êm ả dịu dàng vận áo tím, đội nón bài thơ. Lần ấy, tôi đã tận mắt mục kích vẻ đẹp kiều diễm nên thơ của Huế mà trước đó không câu thơ, áng văn nào lột tả hết được. Nhưng có một thứ tôi chưa được biết về Huế : Mưa. Chao ôi ! Mưa ở Huế mới đặc biệt quan trọng làm thế nào, chẳng giống ở bất kỳ nơi nào. Nó không ào ào, xối xả và chớp nhoáng khẩn trương mà cứ dầm dề miên man, có khi cả tuần, cả tháng .
f0a99ff0 acf2 4156 a9d0 b524017916b5

Cố nhạc sỹ Minh Kỳ.
Ở Huế 2 tuần, tôi nhớ TP.HN da diết, bèn nảy ý nghĩ sáng tác một bài hát về Huế, nói đến cái mưa ở đây, để qua đó gửi gắm nỗi niềm về một đôi mắt ở xứ Bắc. Một chiều mưa khiến tôi không hề ra khỏi khách sạn. Thế là tôi mơ màng tìm tứ nhạc. Đang loay hoay với những nốt nhạc tiên phong thì bỗng ở phòng bên vang lên một bài hát đậm chất Huế. Tôi chú ý lắng nghe : “ Chiều nay mưa trên phố Huế, kiếp giang hồ không bến đợi mà mưa sao vẫn rơi rơi hoài cho lòng nhớ ai … ” .
Ngay câu nhạc tiên phong đã hấp dẫn và gây cho tôi ấn tượng đặc biệt quan trọng. Tôi lại chú ý quan tâm đến cụ thể : Người nhạc sĩ nào đó đã nói đến cái “ kiếp giang hồ ”. Thế là tôi mạnh dạn sang ngỏ lời nghe nhờ bài hát ở phòng bên. Chủ nhân chiếc máy cát-xét nói với tôi bằng giọng Nam Bộ ( anh ta là khách Hồ Chí Minh ra Huế công tác làm việc ) : “ Anh ở ngoài Bắc chắc không biết bài này. Đó là bài “ Mưa trên phố Huế ” của Minh Kỳ, một nhạc sĩ sống ở trong này. Tụi tôi rất khoái bài này, phần nhiều không ai không biết … ” .
Tôi nghe đi nghe lại bài hát tới cả chục lần vẫn không chán. Và thế là tôi quyết định hành động buông bút không sáng tác về Huế nữa, nhất là lại viết về mưa, vì bài hát quá rực rỡ. Tôi tự nhủ mình có cố gắng nỗ lực cũng không hề viết được bài hay hơn về mưa Huế. Tôi thầm bái phục tác giả Minh Kỳ – người mà trước đó tôi chưa hề nghe tên .
Bài hát nghe lần đầu đã thấy rất hay, càng nghe càng thú vị hơn. Thường thì cái gì khiến ta háo hức phút đầu, về sau dễ chóng nhạt, “ Mưa trên phố Huế ” đã không rơi vào thông lệ đó. Nhắm mắt lại mà nghe, giai điệu bài hát gây cho ta cảm xúc mưa liên miên, vô hồi, không to, nặng hạt nhưng rả rích, giăng mắc mọi khoảng trống, không chừa ra một chỗ nào và mưa như tấm màn chụp lên người ta. Ta cảm thấy lo âu đến não nề trước cái mưa ở Huế, mưa như chưa khi nào được mưa .
Thiên nhiên cố ý giam hãm con người trong những căn nhà để nhìn qua hành lang cửa số mà ngao ngán ! Nhưng sao lại tương quan gì đến cái “ kiếp giang hồ ” đây ? Hoá ra bài hát tả cơn mưa nơi cố đô trải qua cái nhìn của một cô gái giang hồ. Mạch liên tưởng khiến tôi nhớ đến bài thơ “ Tiếng hát sông Hương ” của cố nhà thơ Tố Hữu, một bài thơ nổi tiếng mà bất kỳ ai yêu thơ cũng không hề không biết :

“Trăng lên trăng đứng trăng tàn
Đời em ôm chiếc thuyền nan xuôi dòng
Thuyền em rách nát,
Mà em chưa chồng…”

Những cô gái giang hồ trên sông Hương từng vào thơ của Tố Hữu, rồi lại vào nhạc của Minh Kỳ. Cũng hoá ra cuộc sống những cô ủ ê, não nề, quẩn quanh, tù đọng như những trận mưa dai dẳng trên cố đô vậy. Nhưng chú ý nghe kỹ, ta thấy nhạc sĩ không có ý miêu tả bằng lời lẽ đơn cử những điều trên mà còn tỏ ra trìu mến, đồng cảm với những kỷ niệm tâm hồn rất đẹp của họ : “ Chiều mưa trên kinh đô Huế. Tiếng mưa còn vương kỷ niệm, ngày quen nhau dưới chân Thiên Mụ anh còn nhớ không ? ”. Kỷ niệm êm đềm quyện trong mưa nơi cố đô, khiến cô thấy đơn độc : “ Ngày xưa mưa rơi thì sao, bây chừ nghe mưa lại buồn, vì tiếng mưa trong lòng làm mình đơn độc ” .
Bài hát được viết ở thể 3 đoạn ( Dạng ABÁ ) tạo nên cảm xúc luẩn quẩn ngưng đọng những ngày tháng đơn độc của con người. Những mô-típ giai điệu và tiết tấu được nhạc sĩ triệt để mô phỏng, tái hiện đã đóng vào cảm nhận người nghe ấn tượng rất là hàm súc, đậm đà .
Theo tôi, đây là bài hát hay nhất tương quan đến thành phố cố đô. Những vật liệu hò mái nhì, mái đẩy được tác giả giải quyết và xử lý vô cùng thuần thục mà không dễ người sáng tác nào cũng hoàn toàn có thể đạt được. Cũng có người nói rằng bài này có phần “ mô-nô-tôn ” ( đơn điệu ) vì không có điểm nhấn, không có chỗ nào gọi là “ cao trào ”. Đó là một yên cầu máy móc, kém thuyết phục. Hẳn là Minh Kỳ biết rõ những điều đó. Nhưng tạo nên một giai điệu có vẻ như yên bình, miên man lại chính là sự cố ý của tác giả nhằm mục đích bộc lộ cái mưa rả rích, dầm dề, gây nên sự lo âu cho con người – cái mưa chỉ Huế mới có. Đó chính là thành công xuất sắc đặc biệt quan trọng của tác giả. Vấn đề là người nghe không thấy nhàm chán. trái lại, nghe mãi vẫn thích bởi giai điệu rất đậm hình tượng, ngọt ngào và sinh động với ca từ giản dị và đơn giản, dễ hiểu mà rất thơ .
8795eca2 3640 4760 abbe 75564fc6810a
Liên quan đến bài hát này, tôi nhớ mãi một chuyện : Đó là khoảng chừng năm 1992, tôi mới chuyển về đứng đầu một cơ quan văn hóa ở TP. Hà Nội. Trong một hội diễn văn nghệ quần chúng của Thủ đô, có một nữ diễn viên hát “ Mưa trên phố Huế ” .
Giọng em rất hay, truyền cảm, không thua kém nhiều ca sỹ chuyên nghiệp. Tôi cho điểm 10/10. Nhưng những giám khảo khác chỉ cho đến 8. Cuối cùng em chỉ được Huy chương Bạc mặc dầu hát hay nhất Hội diễn. Lý do là vì những vị đã cho rằng em không tuân thủ lao lý của Ban tổ chức triển khai, thậm chí còn còn nói em hát “ nhạc vàng ” ở miền Nam trước đây. Có vị còn không cho điểm để hỏi lại Ban tổ chức triển khai về trường hợp “ đặc biệt quan trọng ” này .
Hồi đó – và hình như giờ đây cũng vẫn còn như vậy – những kỳ Hội diễn văn nghệ, đặc biệt quan trọng là ca nhạc luôn có một pháp luật thành văn : “ Khuyến khích diễn viên hát những sáng tác về Tổ quốc, Đảng, Bác Hồ ”. Tôi nói với những vị giám khảo là khuyến khích những đề tài trên, không có nghĩa là vô hiệu những bài khác và dù khuyến khích đề tài cũng vẫn phải thượng tôn tính nghệ thuật và thẩm mỹ. Vả lại bài “ Mưa trên phố Huế ” nằm trong hạng mục được phép hát ở mọi nơi. Hồi đó, tuy đã bước sang thời kỳ thay đổi được mấy năm nhưng định kiến ở thời duy ý chí cũ vẫn còn nặng nề .
Bây giờ thì “ Mưa trên phố Huế ” đã trở nên quá quen biết so với công chúng khắp cả nước. Không ca sỹ hát dòng dân gian nào lại không tìm đến bài này .

Lần đầu tôi vào Huế dịp ấy là khoảng tháng 7-1975. Quá thích thú bài hát này, tôi định bụng đến khi vào Sài Gòn phải tìm cách gặp bằng được tác giả mình rất ngưỡng mộ này. Nhưng tôi chưa kịp thực hiện được thì chỉ sau đó không lâu, nghe tin Minh Kỳ đã qua đời. Lúc này ông mới ở tuổi 45, còn quá trẻ khi sức sáng tạo đang ở vào thời kỳ sung mãn nhất.

Bài hát quá quen thuộc, nhưng tác giả thì không mấy người ở phía Bắc đã biết rõ. Minh Kỳ có tên khai sinh là Nguyễn Phúc Vĩnh Mỹ, sinh năm 1930 tại Nha Trang, nhưng quê ở Huế. Ông là cháu 5 đời của vua Minh Mạng, có vai vế ngang với Bảo Đại. Năm 1952, ở tuổi 22, ông đã lấy vợ rồi liên tục sinh ra 9 đứa con. Năm 1959, ông đưa vợ con từ Nha Trang vào sinh sống tại TP HCM, lập những ban nhạc, sáng tác và trình diễn trên những sân khấu. Có những năm tháng ông đảm nhiệm Ban Âm nhạc của công an Hồ Chí Minh nên sau ngày 30/4, phải đi tái tạo tập trung chuyên sâu ở Biên Hòa. Tại đây, vào ngày 31-8-1975, một tai bay vạ gió đến khiến ông không qua khỏi tai nạn đáng tiếc .
Ngoài ca khúc “ Mưa trên phố Huế ”, Minh Kỳ còn là tác giả của nhiều bài nổi tiếng khác được công chúng vô cùng hâm mộ như “ Thương về xứ Huế ”, “ Xuân đã về ”, “ Người em Vĩ Dạ ”, “ Đà Lạt hoàng hôn ”, “ Nhớ Nha Trang ” …
Giờ đây, có dịp đến Huế, nếu vào bất kể tiệm cafe hay khách sạn nào, bạn sẽ luôn được nghe “ Mưa trên phố Huế ”. Nếu giữa những ngày mưa, bạn sẽ lại càng cảm nhận được hết sự mê hoặc của bài hát này .

0000000000