Chữ quốc ngữ những người đầu tiên khai sáng

ky5h1 15754302231761445151731
Kỳ 1: Khởi đầu của chữ quốc ngữ - Ảnh 1.
Lâu nay, những tình nhân tiếng Việt thông thường và một số ít tài liệu khi nói đến chữ quốc ngữ thường cho rằng giáo sĩ Alexandre de Rhodes ( thường gọi là Đắc Lộ ), tác giả cuốn Từ điển Việt – Bồ – La in tại La Mã năm 1651, là ông tổ của chữ quốc ngữ .
Thế nhưng, thực sự chưa hẳn là vậy …

Ngay từ khi bập bẹ, chúng ta đã nói tiếng Việt, và hoàn toàn không có gì khó khăn. Nhưng “tiếng Việt khó quá!” là ý kiến của rất nhiều người phương Tây khi tiếp cận tiếng Việt.

Kỳ 1: Khởi đầu của chữ quốc ngữ - Ảnh 2.
Kỳ 1: Khởi đầu của chữ quốc ngữ - Ảnh 3.
Tiếng Việt cấu trúc đơn thuần ; đơn âm không có ” thì “, không có chia động từ, không có tiếp đầu ngữ, vĩ ngữ thì có gì là khó ?
Xin thưa, đối với người phương Tây, tiếng Việt khó ở chỗ phát âm ( nghe và nói ) .
Giáo sĩ Marini, người đã từng đến Đàng Trong những thập niên đầu thế kỷ 17, viết : ” Khi đọc, người Việt không cần phải biến hóa tiếng mà vẫn làm cho một tiếng ấy có nhiều nghĩa khác nhau, do tại họ chỉ cần lên giọng hoặc hạ giọng tùy theo cường độ và nhịp điệu ” ( Lịch sử chữ quốc ngữ, Đỗ Quang Chính, NXB Tôn Giáo 2012, trang 15 ) .
Kỳ 1: Khởi đầu của chữ quốc ngữ - Ảnh 4.
Đây là một nhận xét cực kỳ ” mới ” mà người Việt tất cả chúng ta không khi nào chú ý. Chỉ cần đổi khác chút xíu khẩu âm và không biến hóa khẩu hình thì những chữ ” ca, cà, cá, cả ” mang nghĩa khác nhau một trời một vực .
Nửa cuối thế kỷ 16, những giáo sĩ thừa sai Dòng Tên ( Jésu ) đã mở màn đến châu Á truyền đạo. Một trong những nơi họ đến bắt đầu chính là Trung Quốc, nơi mà trước đó vài thế kỷ, Maco Polo, nhà buôn người Ý, đã đến và mang về nhiều vật phẩm lạ lùng của phương Đông .
Dòng Tên là một dòng tu tri thức của đạo Thiên Chúa. Tất cả những giáo sĩ của dòng này đều có trình độ tiến sỹ, nếu ai không đạt được bằng cấp ấy thì buộc phải rời dòng .
Những giáo sĩ này xuất thân từ những nước sử dụng chữ viết Latin nên khi đến những nước sử dụng chữ tượng hình đã gặp khó khăn vất vả trong việc truyền đạo. Do là những tri thức có trình độ cao, họ nhanh gọn học nói tiếng của người địa phương .
Song việc truyền đạo không riêng gì nói là đủ, mà cần phải có kinh sách để những con chiên hoàn toàn có thể học, đọc theo và truyền lại. Bởi không có giáo sĩ, thầy giảng nào hoàn toàn có thể thay thế sửa chữa kinh sách. Mà chữ tượng hình thì rất khó học, và mất rất nhiều thời hạn để học mới hoàn toàn có thể đọc sách được, chứ chưa nói đến việc dịch lại kinh sách quốc tế .
Mặt khác, việc truyền đạo Thiên Chúa vào những nước này ( trong đó có nước ta ) vào thời gian ấy không phải khi nào cũng suôn sẻ, thuận tiện, liên tục, do tùy thuộc vào sự vui buồn của quan quân địa phương, tùy thuộc vào tình hình chính sự yên ả hay loạn lạc của vương quốc mà những giáo sĩ Dòng Tên đặt chân đến .
Nhiều giáo sĩ sau một thời hạn ngắn truyền đạo đã bị bắt, bị giết, bị đuổi đi …
Để hoàn toàn có thể truyền lại kinh sách một cách tốt hơn, những giáo sĩ đã nghĩ ra giải pháp ” Latin hóa chữ tượng hình “. Và họ đã thao tác này ở Ấn Độ, Trung Quốc và Nhựt Bổn .
Kỳ 1: Khởi đầu của chữ quốc ngữ - Ảnh 5.
Kỳ 1: Khởi đầu của chữ quốc ngữ - Ảnh 6.
Đầu thế kỷ 17, một số ít giáo sĩ thuộc Dòng Tên đã đến Hội An. Họ dùng tiếng Hán và Nhựt để tiếp xúc với dân địa phương qua phiên dịch của những thương nhân .
Đến năm 1617, giáo sĩ Francesco de Pina người Bồ Đào Nha đến Hội An và Nước Mặn ( thuộc Tỉnh Bình Định ), rồi trở lại cư ngụ tại Thanh Chiêm ( Điện Bàn, Quảng Nam ) đã học rất nhanh tiếng Việt và trở thành người phương Tây giỏi tiếng Việt nhất thời bấy giờ .
Và để hoàn toàn có thể truyền lại kinh sách giáo lý của đạo Thiên Chúa, Pina cùng một số ít giáo sĩ khác đã có kinh nghiệm tay nghề Latin hóa tiếng Nhựt, Hán bắt tay vào Latin hóa tiếng Việt .
Thuở ấy, người Việt vẫn nói tiếng Việt như giờ đây. Song do phải trải qua 1.000 năm bị Trung Quốc đô hộ, giới tri thức nước ta bị ảnh hưởng tác động của Trung Quốc rất mạnh. Không rõ trước đó, người Việt có chữ riêng của mình hay không. Song những triều đại của người Việt sau này đều dùng chữ Hán trong những văn bản chính thức .
Khoảng thế kỷ thứ 10, người Việt đã ” sáng tạo ” ra thứ chữ Việt bằng cách mượn chữ Hán mà viết, gọi là chữ Nôm ( nghĩa là Nam, sau gọi là quốc âm ). Song nếu chữ Hán khó một thì chữ Nôm khó mười. Bởi phải biết và giỏi chữ Hán mới hoàn toàn có thể viết được, học được chữ Nôm .
Đối với người Việt học chữ Nôm đã khó, với người ngoại bang lạ lẫm với chữ tượng hình thì chữ Nôm càng khó. Vẫn hoàn toàn có thể học được, viết được nhưng không hề phổ cập rộng được. Chính thế cho nên những giáo sĩ đã nghĩ đến việc Latin hóa tiếng Việt bằng mẫu tự Latin, mà thời xưa gọi là ” chữ Annam viết bằng mẫu tự Latin ” .
Có 1 số ít người được công nhận là ” tác giả ” chữ quốc ngữ là những giáo sĩ Francesco de Pina, Gaspar d’Amaral và Antonio Barbosa ( đều là người Bồ Đào Nha ), Cristoforo Borri ( người Ý ), Alexandre de Rhodes ( người Pháp ) …
Giáo sĩ Borri chỉ ở nước ta ba năm từ 1615 đến 1618. Còn ba giáo sĩ còn lại đều đến Đàng Trong năm 1624 và đều là học trò tiếng Việt của giáo sĩ Francesco de Pina .
Tuy nhiên, trong số này, chỉ có giáo sĩ Đắc Lộ cho in cuốn sách tiếng Việt tiên phong là cuốn Từ điển Việt – Bồ – La nên được dân Việt cho là ” ông tổ ” của chữ quốc ngữ từ hơn trăm năm qua .
Kỳ 1: Khởi đầu của chữ quốc ngữ - Ảnh 7.
Kỳ 1: Khởi đầu của chữ quốc ngữ - Ảnh 8.
Kỳ 2: Chữ quốc ngữ ra đời lúc nào? - Ảnh 1.
Kỳ 2: Chữ quốc ngữ ra đời lúc nào? - Ảnh 2.
Kỳ 2: Chữ quốc ngữ ra đời lúc nào? - Ảnh 3.
400 năm sau, người Việt, những người thụ hưởng và tự hào thứ chữ này, lại biết rất lơ mơ về lịch sử dân tộc của nó. Họ không biết chắc ai là người phát minh sáng tạo ra chữ Việt, Francesco de Pina hay Alexandre de Rhodes ?
Ở đâu, Thanh Chiêm hay Nước Mặn ? Lưu giữ thế nào ? Phổ biến thế nào ? Phát triển thế nào ? Lúc nào được sử dụng đại trà phổ thông ?
Kỳ 2: Chữ quốc ngữ ra đời lúc nào? - Ảnh 4.
Trong hai thế kỷ từ 15 đến 17, những thương buôn Bồ Đào Nha xuất hiện hầu hết khắp quốc tế. Theo chân họ là những nhà truyền giáo, phần đông là người Bồ và người Ý, tháp tùng truyền đạo ở những vùng đất mới .
Theo thống kê của linh mục Đỗ Quang Chính thì trong số 145 giáo sĩ thuộc 17 quốc tịch đến Đàng Trong truyền giáo từ năm 1615 – 1788, có đến 74 người Bồ Đào Nha, 30 người Ý .
Dòng Tên ( Jesu ) của đạo Thiên Chúa là dòng tu đi truyền đạo thời kỳ ấy. Theo luật của dòng, mỗi khi đến vùng đất mới phải học tiếng địa phương, và với kĩ năng riêng từng người, họ đã Latin hóa lời nói và chữ viết địa phương để những người theo đạo hoàn toàn có thể đọc được những kinh sách của đạo .
Thứ chữ Latin này được truyền lại cho những giáo sĩ đến sau. Đây là phương pháp mà họ đã thực thi ở nhiều nơi như Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Brasil … trong những thế kỷ 15, 16 trước khi đến Nước Ta. Riêng ở Viễn Đông, dòng tu này thiết lập một trụ sở lớn và lâu dài hơn ở Macau để làm nơi đi và đến cho những giáo sĩ .
Đầu thế kỷ 17, năm 1615, những giáo sĩ Dòng Tên đã đến Đàng Trong và lần lần họ học tiếng Việt. Sau đó, những giáo sĩ này đã bắt tay vào việc Latin hóa chữ Việt .
Tài liệu viết tay của giáo sĩ João Roiz ( người Bồ ) viết năm 1621 đã có những chữ quốc ngữ bắt đầu như An Nam ( Nước Ta tức Đàng Trong. Thời điểm này nước ta chưa có vùng đất Nam Bộ ), Sinoa ( xứ Hóa tức Thuận Hóa ), unsai ( ông sãi ), Cacham ( Kẻ Chàm, sau này là Thanh Chiêm ), ungue ( ông nghè ) …
Còn những chữ Việt trong bản tường trình của Gapar Louis ( người Bồ ) viết năm 1621 cũng đã có chữ ungué ( ông nghè ), bancô ( bàn cổ ). Còn Cristoforo Borri ( người Ý ), tác giả cuốn Xứ Đàng Trong, đến Đàng Trong cùng với Francesco de Pina xây dựng trú sở Nước Mặn ( Tỉnh Bình Định ) năm 1618, trong tác phẩm viết năm 1621 đã có những chữ : Tunchim ( Đông Kinh, tức TP.HN ), Lai ( Lào ), Ainam ( Hải Nam ), kemoi ( kẻ mọi, xứ mọi, Tây Nguyên ), Quanguya ( Quảng Nghĩa ), Quignin ( Qui Nhơn ), dàdèn lùt ( đã đến lúc ), nayre ( nài ), doij ( đói ), chià ( trà ), sayc kim ( sách kinh ), cò ( có ). Cũng năm 1621, giáo sĩ Bozumi viết những chữ : onsaij ( ông sãi ), Quanghia ( Quảng Nghĩa ), Nuoecman ( Nước Mặn ), da an nua ( dạ ăn nữa ) …
Như vậy, tới năm 1621, việc Latin hóa tiếng Việt vẫn chưa có dấu thanh. Tài liệu viết tay của giáo sĩ Antonio de Fontes, một học trò của Francesco de Pina, viết năm 1626 đã thấy Open dấu thanh. Dĩgcham ( Dinh Chàm ), Núocman ( Nước Mặn ), Sinúa ( xứ Hóa ), ondedóc ( ông đề đốc ), nhít la khấu, khấu la nhít ( nhứt là không, không là nhứt ) .
Và di cảo của Pina vừa tìm thấy ở Thư viện Hoàng gia Bồ Đào Nha giữa năm 2018 thì chữ quốc ngữ đã có dấu như ngày này. Tài liệu này tọa lạc trong Hội thảo về chữ quốc ngữ diễn ra tại Lisbon vào tháng 7-2018 .
Kỳ 2: Chữ quốc ngữ ra đời lúc nào? - Ảnh 5.
Kỳ 2: Chữ quốc ngữ ra đời lúc nào? - Ảnh 6.
Như vậy, hoàn toàn có thể khẳng định chắc chắn rằng chữ quốc ngữ ra đời có một quy trình dài từ năm 1618 cho đến 1625 với sự hợp tác của nhiều người chứ không chỉ một người. Và đa phần ” tác giả ” của chữ quốc ngữ đều là người Bồ Đào Nha, người Ý cùng với 1 số ít người Việt theo đạo Thiên Chúa góp phần .
Và người được xác lập ” giỏi tiếng Việt nhứt ” và có công lớn nhứt trong việc phát minh sáng tạo ra chữ quốc ngữ chính là giáo sĩ Francesco de Pina người Bồ Đào Nha .
Francesco de Pina đến Hội An đầu năm 1617, xây dựng trú sở Nước Mặn năm 1618, rồi xây dựng trú sở Thanh Chiêm ( tức Kẻ Chàm, Dinh Chàm ) năm 1623. Từ năm 1619, Pina đến cư trú tại Thanh Chiêm và cuối năm 1625 ông chết đuối trên biển Cù Lao Chàm do vướng áo chùng không bơi được khi thuyền lật .
Thi thể ông được chôn ở sau nhà thời thánh Phước Kiều ( nay là nhà thời thánh Thánh Andre ), thuộc thôn Thanh Chiêm 1, xã Điện Phương, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Đây là nhà thời thánh do chính ông xây dựng khi đến cư trú tại Thanh Chiêm và là nơi trú ngụ của nhiều giáo sĩ khác, trong đó có Đắc Lộ .
Sau khi ông mất, một học trò tiếng Việt của ông là giáo sĩ Alexandre de Rhodes ( Đắc Lộ ) đến Đàng Trong năm 1624, đã ôm toàn bộ những di cảo của thầy mang về Macau vào năm 1626. Tại Macau thuở ấy còn có hai giáo sĩ cũng chú ý điều tra và nghiên cứu chữ quốc ngữ và đã soạn thảo hai cuốn tự điển Việt-Bồ-La và Bồ-Việt .
Đó là hai giáo sĩ Gaspar d’Amaral và Antonio Barbosa cư trú ở Macau gần 10 năm. Đáng tiếc là khu công trình của họ chưa kịp công bố thì tháng 2-1646 Gaspar mất trên đường thủy đi đến nước ta và sau đó một năm thì Barbosa cũng mất vì bệnh .
Trong lời nói đầu cuốn Tự điển Việt – Bồ – La của mình, Đắc Lộ có nhắc đến việc ” tìm hiểu thêm ” tài liệu của hai giáo sĩ trên, cho thấy Đắc Lộ đã thừa kế những di sản được người khác phát minh sáng tạo ra để góp thêm phần hoàn thành xong cuốn tự điển có tiếng Việt tiên phong trên quốc tế .
Điều đáng tiếc là lúc bấy giờ vẫn chưa tìm thấy hai cuốn tự điển của Gaspar và Barbosa đã viết. Rất mong số phận của nó giống như cuốn tự điển của Bá Đa Lộc, tưởng đã cháy mất trong một trận hỏa hoạn ở Cà Mau nhưng lại được tìm thấy vào thập niên 1980 .
Kỳ 2: Chữ quốc ngữ ra đời lúc nào? - Ảnh 7.
Kỳ 3: Francesco De Pina - người đầu tiên tạo chữ quốc ngữ - Ảnh 1.
Kỳ 3: Francesco De Pina - người đầu tiên tạo chữ quốc ngữ - Ảnh 2.
Để chứng tỏ ” lòng tin ” của mình, R. Jacques đã bỏ ra hơn mười năm lục tung những thư tịch của Dòng Tên ở châu Âu tìm vật chứng .
Và sau cuối, tại Thư viện Hoàng gia Lisbon của Bồ Đào Nha, ông đã tìm được hai tác phẩm của Pina chưa hề được công bố .
Đó là bức thơ viết dở dài 7 trang Pina viết năm 1623 ( một năm trước khi Đắc Lộ đến Đàng Trong và học tiếng Việt năm 1624 ) gửi cho bề trên Jerómino Rodiguez ở Macau, và một tiểu luận dài 22 trang tựa đề Nhập môn tiếng Đàng Ngoài .
Kỳ 3: Francesco De Pina - người đầu tiên tạo chữ quốc ngữ - Ảnh 3.
Francesco De Pina sanh tại thành Guarda, Bồ Đào Nha khoảng chừng năm 1585, gia nhập Dòng Tên vào năm 19 tuổi, sau đó đến xứ Goa ( Ấn Độ ) sống ít lâu trước khi sang Trung Quốc truyền đạo. Năm 1611, ông theo học tại Học viện Macau ( Collège de Macau ) về khoa học xã hội, thần học và tiếng Nhật .
Năm 1617, ông thụ phong linh mục và được cử đến Đàng Trong thao tác tại trú sở Hội An. Qua năm 1618, Pina đến cư trú tại Nước Mặn với Buzomi và Borri, người Ý .
Năm 1619, ông đến Thanh Chiêm mua đất dựng nhà thời thánh và năm 1623 xây dựng trú sở Thanh Chiêm. Pina chết đuối trên bờ biển Quảng Nam ngày 15-12-1625 .
Dịp đó, tàu Bồ Đào Nha từ Campuchia về Macau, bỏ neo ở hải phận Quảng Nam, gần Cù Lao Chàm, Pina cùng một người Nước Ta chèo thuyền ra tàu để lấy những đồ phụng sự .
Khi trở vào bờ, giật mình gió bão nổi lên, thuyền lật, Pina vì vướng áo chùng không bơi được nên chết đuối, còn người kia bơi vào bờ thoát nạn. Theo linh mục Đỗ Quang Chính, xác ông được đưa về Hội An làm lễ an táng rất trang trọng .
Gần đây, theo ông Đinh Trọng Tuyên – người dân Thanh Chiêm rất chăm sóc đến chữ quốc ngữ, Pina được chôn cất sau nhà thời thánh Phước Kiều, nay là nhà thời thánh Thánh Andre, nhà thời thánh chính ông mua đất và thiết kế xây dựng tiên phong năm 1619, thuộc thôn Thanh Chiêm 1, xã Điện Phương, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam .
Việc Latin hóa thổ âm, đặc biệt quan trọng là những tiếng của những vương quốc dùng chữ tượng hình, đã được những giáo sĩ thực thi từ thế kỷ 15-16. Các khu công trình Latin hóa này được thực thi với mục tiêu duy nhứt là làm cho những con chiên hoàn toàn có thể đọc được kinh sách đạo Thiên Chúa, để đạo giáo này phổ cập mạnh hơn .
Đối với tiếng Việt, Pina cũng triển khai Latin hóa với mục tiêu trên .
Vừa đến Hội An, Pina lao vào học tiếng Việt và chỉ trong thời hạn rất ngắn, ông đã hoàn toàn có thể đàm thoại với người bản xứ mà không cần qua phiên dịch. Giáo sĩ Gaspar Luis, người đến Đàng Trong năm 1624 cùng với Đắc Lộ, đã ghi lại như sau : ” Linh mục De Pina đến Đàng Trong năm 1617. Đó là giáo sĩ tiên phong đã miệt mài điều tra và nghiên cứu lời nói ” .
Khi Đắc Lộ đến Thanh Chiêm vào năm 1624 thì đã thấy Pina giảng Kinh thánh mà không cần phiên dịch. Và Pina cũng là giáo sĩ duy nhứt giảng Kinh thánh bằng tiếng Việt ở Thanh Chiêm .
Kỳ 3: Francesco De Pina - người đầu tiên tạo chữ quốc ngữ - Ảnh 4.
Không chỉ vậy, để hoàn toàn có thể nghiên cứu và điều tra tiếng Việt chuẩn hơn, ông đã xin về Thanh Chiêm từ năm 1619, trước khi trú sở này được xây dựng vào năm 1623 .
Trong tài liệu mà Roland Jacques tìm được, ông viết : ” Đối với việc điều tra và nghiên cứu lời nói, Kẻ Chàm vẫn là nơi tốt nhất với tư cách là TT triều đình ( thời gian này Thanh Chiêm, tức Kẻ Chàm, là nơi đóng dinh Trấn Quảng Nam ) .
Hội An xưa là TP. hà Nội kinh tế tài chính của Đàng Trong và là thành phố chợ quan trọng, một TT thương mại lớn của cả vùng miền Trung. Do là khu thương mại, mua và bán nên dân cư cũng hỗn tạp, ngôn từ cũng lai tạp .
Trong khi đó, Thanh Chiêm là ” Hà Nội Thủ Đô ” chính trị của Đàng Trong thời kỳ này, lời nói không thay đổi hơn và có nhiều tri thức hiểu biết về chữ nghĩa hơn. Vì vậy, việc lựa chọn của Pina rõ ràng là nhắm vào việc điều tra và nghiên cứu tiếng Việt chuẩn xác hơn. Tại nơi này, ông cũng thiết lập mối quan hệ tốt đẹp với quan trấn thủ dinh trấn .
Kỳ 3: Francesco De Pina - người đầu tiên tạo chữ quốc ngữ - Ảnh 5.
Đối với việc nghiên cứu và điều tra tiếng Việt, Pina mở màn bằng tâm lý mà đã có nhiều người phương Tây nói đến là tiếng Việt tuy khó nhưng lại ” du dương hòa điệu “, ” giống như bản nhạc liên hồi “. Khi nghe người Việt nói, C. Borri cho rằng : ” Người nào có tài về âm nhạc, biết phân biệt âm thanh thì tiếng Việt là tiếng thuận tiện đối với họ ” ( Lịch sử chữ quốc ngữ, Đỗ Quang Chính, NXB Tôn Giáo 2012, trang 15 ) .
Việc Latin hóa tiếng Việt là việc làm được triển khai vĩnh viễn và tiệm tiến. Ban đầu, những giáo sĩ chỉ hoàn toàn có thể ghi lại âm tiếng Việt bằng những từ ngữ mà ” chỉ có họ mới hiểu được ” như Cecham ( Kẻ Chàm, một cách gọi xưa của Thanh Chiêm ), Quamguya ( Quảng Nghĩa ), Quinin ( Qui Nhơn ), nayre ( nài, nài voi ), Onsaij ( ông sãi ) … rồi tiến đến Ke Cham ( Kẻ Chàm ), Qui nin ( Qui Nhơn ), ten si ( tiến sỹ ), dau nhu ( đạo Nho ), ba hon ( ba hồn ) bai via ( bảy vía ) … sau hết mới có dấu như thời nay .
Do đó, khi mở màn điều tra và nghiên cứu phát minh sáng tạo chữ quốc ngữ, Pina ghi lại lời nói của người Việt bằng ” những khung nhạc “. Và trong tài liệu mới gần đây được triển lãm trong hội thảo chiến lược chữ quốc ngữ vào tháng 7-2018 tại Lisbon, Bồ Đào Nha, người ta đã thấy những khung nhạc để bộc lộ dấu âm của tiếng Việt .
Chính những người Bồ và người Ý mới hoàn toàn có thể tạo ra những dấu ( sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng ) của chữ quốc ngữ. Nếu chữ Ba là nốt La ( A ) thì Bá là nốt La thăng ( A # ), Bả là nốt Mi ( E ), Bà là nốt Rê ( D ) … trong âm nhạc. Đây cũng là một nguyên tắc ghi lại âm của tiếng Việt mà người Pháp như Đắc Lộ, vốn chữ không có dấu, không hề làm được .
Cũng trong tài liệu trên, Pina ghi chép khá nhiều chữ, từ những chữ thông thường dễ nghe dễ đọc đến những chữ khó nghe, khó viết như ” chớ đi “, ” đừng làm “, ” khoãn đã nào ” [ khoan đã nào ], ” có đi thì đến “, ” bán bạo nheo ” [ bán bao nhiêu ], ” bao mlớn ” [ bao lớn ] … và toàn bộ những chữ này đều rất gần với chữ Việt lúc bấy giờ .
Kỳ 3: Francesco De Pina - người đầu tiên tạo chữ quốc ngữ - Ảnh 6.
Kỳ 4: Người đầu tiên in sách quốc ngữ - Ảnh 1.
Kỳ 4: Người đầu tiên in sách quốc ngữ - Ảnh 2.
Tượng ông được dựng ở TP. Hà Nội, tên ông được đặt ở đường phố TT của thành phố Hồ Chí Minh. Song đó chỉ là một nửa thực sự. Lý do đơn thuần vì ông là người Pháp .
Kỳ 4: Người đầu tiên in sách quốc ngữ - Ảnh 3.
Kỳ 4: Người đầu tiên in sách quốc ngữ - Ảnh 4.
Giáo sĩ Đắc Lộ sinh tại Avignon ( vùng đất thuộc tòa thánh La Mã đến năm 1791 mới sát nhập vào nước Pháp ) ngày 15-3-1593 trong một mái ấm gia đình Do Thái, quốc tịch Tòa thánh La Mã, trong một mái ấm gia đình sang trọng và quý phái .
Ông gia nhập Dòng Tên ngày 14-4-1612, thụ phong linh mục tại La Mã năm 1618. Cùng năm đó, ông được đồng ý chấp thuận cho đi truyền giáo tại Đông Á sau ba lần xin. Ông tới Thành Phố Hà Nội Bồ Đào Nha đáp tàu đi Đông Á và ngừng lại ở Goa ( Ấn Độ ) khá lâu, đến ngày 29-5-1623 mới tới Macau. Dù muốn đi Nhật tuy nhiên bề trên muốn ông truyền giáo ở Đàng Trong .
Ông tới Đàng Trong lần thứ nhất tháng 12-1624, tới tháng 7-1626 ông quay trở lại Macau. Tháng 3-1627 ông tới Đàng Ngoài và tháng 5-1630 ông bị chúa Trịnh Tráng trục xuất. Từ năm 1630 – 1640 ông dạy thần học ở Học viện Madre de Dues .
Từ năm 1640 – 1645 ông lại truyền giáo ở Đàng Trong. Tháng 7-1645 ông rời Đàng Trong về Macau rồi đi châu Âu. Năm 1654 ông đi Ba Tư rồi qua đời ở Ispahan ngày 5-11-1660 .
Khi tới Đàng Trong, ông đã đến Thanh Chiêm và học tiếng Việt. Và thầy dạy tiếng Việt cho Đắc Lộ chính là Francesco de Pina. Đắc Lộ được sắp xếp ở chung nhà với Pina .
Trong lời đề tựa cuốn Tự điển Việt – Bồ – La, Đắc Lộ cho biết ” ông học tiếng Việt siêng năng như khi theo học khoa thần học ở La Mã. Nhờ đó sau bốn tháng ông được giải tội và thêm sáu tháng nữa là ông hoàn toàn có thể giảng bằng tiếng Việt ” .
Ông còn học tiếng Việt với một em nhỏ người Việt 13 tuổi. Nhờ vậy mà trong ba tuần ông đã biết phân biệt những ” thanh ” tiếng Việt và cách phát âm mỗi tiếng. Em nhỏ này sau đó được Đắc Lộ làm phép rửa tội ( nghi thức nhập đạo Thiên Chúa ) và đặt tên là Raphael Rhodes, sau đó trở thành ” kẻ giảng ” ( tu sĩ cấp 2 trong dòng tu ) .
Ông này tham gia truyền giáo ở Lào, Đàng Ngoài nhưng sau đó không tu nữa, lấy vợ và trở thành một thương gia phong phú ở Đàng Ngoài và Phố Hiến .
Cũng nên biết rằng Đắc Lộ là một giáo sĩ có năng khiếu sở trường về ngôn từ, biết khá nhiều thứ tiếng. Ông hoàn toàn có thể viết và nói những tiếng Pháp, Ý, Latin, Bồ, Việt và sử dụng sơ sơ tiếng Nhật, Trung Quốc, Ba Tư và Kokani .
Kỳ 4: Người đầu tiên in sách quốc ngữ - Ảnh 5.
Kỳ 4: Người đầu tiên in sách quốc ngữ - Ảnh 6.

Trong những lần trở lại Đàng Trong và Đàng Ngoài, ông tích lũy thêm những kỹ năng và kiến thức về tiếng Việt và phương pháp Latin hóa tiếng Việt, đặc biệt quan trọng là dấu thanh, đồng thời so sánh với những chữ đã được Pina cùng những giáo sĩ khác Latin hóa như Barbosa, Gaspar …
Một trong những người giúp sức tích cực cho Đắc Lộ được ghi nhận là thầy giảng Y Nhã ( người Việt ), một người thông thuộc văn chương, triết học, từng làm quan trước khi gia nhập hàng thầy giảng .
Để hiểu trình độ chữ quốc ngữ của Đắc Lộ, tất cả chúng ta hãy đọc bản thảo viết tay bằng tiếng Bồ cuốn ” Tình hình truyền giáo ở Đàng Ngoài từ năm 1636 – 1646 ” của Đắc Lộ được tàng trữ tại văn khố Dòng Tên ở La Mã .
Dù viết bằng chữ Bồ nhưng bản thảo có rất nhiều chữ quốc ngữ như Ainam ( Hải Nam ), Che ce ( Kẻ Chợ ), chúa õu ( chúa Ông ), Uuan ( vương ), bat minh ( bất minh ), thuam ( thuận ), gna ti ( nhà ti ), cai huyen ( cai huyện ), bua ( vua ), den ( đền ), ten si ( tiến sỹ ) …
Trong khi đó, từ năm 1626, giáo sĩ Gaspar đã viết Bến Đá ( xã Bến Đá ), bude ( bồ đề ), ondedóc ( ông đề đốc ), onghe ( ông nghè ), nhít la khấu, khấu la nhít ( nhứt là không, không là nhứt ) … Hoặc giáo sĩ Francesco Buzumi viết năm 1626 : xán tí ( thượng đế ), thien chu ( thiên chủ, thiên chúa ), ngoac huan ( ngọc hoàng ) …
Những so sánh này để cho thấy những giáo sĩ khác trong việc Latin hóa tiếng Việt đã đi trước Đắc Lộ chừng 10 năm, và Pina chắc như đinh phải đi xa hơn dù ông mất sớm .
Để có được cuốn Tự điển Việt – Bồ – La in năm 1651 tại La Mã, ngoài việc nỗ lực tuyệt vời trong học tập và điều tra và nghiên cứu, Đắc Lộ còn phải dựa vào tài liệu những người đi trước. Hai tài liệu được khẳng định chắc chắn từ lâu là hai cuốn tự điển Việt – Bồ và Bồ – Việt của hai giáo sĩ Gaspar d’Amaral và Antonio Barbosa ( viết xong nhưng chưa kịp công bố thì đã qua đời ) .
Những tài liệu này được lưu giữ tại nhà thời thánh Saint Pauli ( Macau ). Có thể Đắc Lộ cũng đã sử dụng cả những di cảo của thầy ông là giáo sĩ Pina. Các phát hiện gần đây cho thấy trong di cảo của Pina chữ quốc ngữ viết bằng mẫu tự Latin đã có những dấu âm và khá gần với chữ quốc ngữ lúc bấy giờ .
Cũng cần nên biết tại sao tự điển của Đắc Lộ lại chỉ là Việt – Bồ – La mà không có thứ tiếng khác. Trong hai thế kỷ từ 15 đến 17, vai trò thương mại của Bồ Đào Nha bao trùm cả khu vực châu Á và theo đó là những giáo sĩ phương Tây sử dụng tiếng Bồ .
Trong lời nói đầu, Đắc Lộ đã nói rõ mục tiêu của cuốn tự điển là ” giúp những nhà truyền giáo học tiếng Việt ” và ” làm theo ý muốn của một số ít vị Hồng y ở La Mã là thêm chữ Latin vào để người Việt hoàn toàn có thể học thêm La ngữ ” .
Cuốn sách tiên phong về chữ quốc ngữ của Đắc Lộ gồm có hai phần. Phần một mang tên ” Báo cáo vắn tắt về tiếng Annam hay Đông Kinh “, nghiên cứu và phân tích văn phạm tiếng Việt. Phần còn lại chính là quyển tự điển .
Ngoài ra, ông còn viết một cuốn sách bằng hai thứ tiếng Việt-Latin tên là Phép giảng tám ngày. Đây là cuốn giáo lý dành cho những thầy giảng đạo Thiên Chúa. Bản in lần tiên phong hiện còn được dữ gìn và bảo vệ ở nhà thời thánh Mằng Lăng ( Phú Yên ) .
Kỳ 4: Người đầu tiên in sách quốc ngữ - Ảnh 7.
Kỳ 4: Người đầu tiên in sách quốc ngữ - Ảnh 8.
Kỳ 5: Trương Vĩnh Ký - Thầy dạy chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 1.
Kỳ 5: Trương Vĩnh Ký - Thầy dạy chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 2.
Kỳ 5: Trương Vĩnh Ký - Thầy dạy chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 3.
Chỉ riêng điều này, ông xứng danh là ” tiền hiền ” trong số những người có công phát minh sáng tạo và phổ cập chữ quốc ngữ ở nước ta .
Kỳ 5: Trương Vĩnh Ký - Thầy dạy chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 4.
Tháng 5-1862, sau khi chiếm ba tỉnh miền Đông Nam kỳ, gồm Biên Hòa, Gia Định và Định Tường, phó đô đốc Charner đã ký lịnh xây dựng Trường Thông ngôn ( Collège des Interprèste ) dạy hai thứ tiếng Pháp và quốc ngữ nhằm mục đích giảng dạy thông ngôn cho quân đội viễn chinh .
Ngày xưa, trường được dân chúng và báo chí truyền thông gọi là Trường Khải Tường, vì trường đặt trong khuôn viên chùa Khải Tường ; và cơ sở đó nay là Trường Lê Quý Đôn .
Vì sao quân Pháp không sử dụng tiếng Pháp mà phải dùng cả chữ quốc ngữ ở Nam kỳ ?
Thực tế, sau khi chiếm ba tỉnh miền Đông Nam kỳ, quân Pháp phải dùng rất nhiều giáo sĩ Thiên Chúa để làm thông ngôn trong việc tiếp xúc với dân chúng. Song không phải giáo sĩ nào cũng ” hết mình ” vì việc làm. Một số thông ngôn đã tận dụng việc làm để truyền đạo .
Năm 1861, giáo sĩ Paulus Galy ( tên Việt là Lý ) được cử đến làm thông ngôn cho đồn Thuận Kiều đóng tại làng Thuận Kiều thuộc 18 thôn vườn trầu .
Đến năm 1863, không rõ công trạng làm thông ngôn của ông thế nào nhưng ông đã xây dựng được giáo xứ Bà Điểm và lập nhà thời thánh sau chợ. Và ở đầu cuối vị giáo sĩ này trở thành chủ chăn ở giáo xứ Bà Điểm và rời bỏ việc làm thông ngôn. Đó là một nguyên do .
Nguyên nhân thứ hai là giới giáo sĩ Thiên Chúa lúc bấy giờ muốn ” tham chánh ” để san sẻ quyền lực tối cao với quân đội Pháp. Đây là nhu yếu khó gật đầu đối với giới quân đội .
Cuối cùng, một giải pháp trung dung được cả hai phía đồng ý chấp thuận là ” sử dụng chữ viết của công giáo ở Nam kỳ “. Đó là chữ Annam viết bằng mẫu tự Latin, tức chữ quốc ngữ, chữ Việt thời nay .
Trong suốt mấy trăm năm hình thành, chữ quốc ngữ, do chủ trương cấm đạo của nhà Nguyễn, luôn bị coi là thứ chữ ” của người ngoại bang ” và chỉ thông dụng trong những nhà thời thánh và những xứ đạo Thiên Chúa .
Việc chánh quyền Pháp ở Nam kỳ gật đầu cho thông dụng thoáng rộng thứ chữ này là một bước đi quan trọng đối với những giáo sĩ. Và chính thế cho nên Trường Thông ngôn ra đời .
Kỳ 5: Trương Vĩnh Ký - Thầy dạy chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 5.
Kỳ 5: Trương Vĩnh Ký - Thầy dạy chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 6.
Ngay khi Trường Thông ngôn xây dựng, ông Trương Vĩnh Ký được mời làm giáo sư. Và ông trở thành người Việt tiên phong làm thầy giáo dạy chữ Việt, một việc làm không hề thuận tiện lúc bấy giờ. Và năm 1864, sau khi từ Pháp quay trở lại, ông được chỉ định làm giám đốc trường này .

Cái khó khăn đầu tiên là làm sao có được giáo trình một thứ chữ mới rợi đối với mọi người? Sau khi trở thành giám đốc, Trương Vĩnh Ký đã viết cuốn sách giáo khoa đầu tiên mang tên Ngữ pháp tiếng Annam (Abrégé de grammaire Annamite) in năm 1867.

Kỳ 5: Trương Vĩnh Ký - Thầy dạy chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 7.

Sau đó là hàng loạt sách giáo khoa như Chuyện tiếng An Nam và tiếng Langsa, Sách tập nói chuyện tiếng An Nam và tiếng Langsa, Phép lịch sự An Nam, Văn phạm tiếng An Nam, Chữ quốc ngữ và lịch sử An Nam…

Riêng cuốn Văn phạm tiếng An Nam đã dày 304 trang in. Sách giáo khoa của ông rất chi tiết, từ cách đánh vần cho tới những từ ngữ, các danh từ, động từ, tính từ… đều phân biệt chi tiết. Ví dụ “con ốc” là loài ốc nói chung, khác với “con ốc vặn” mà ta gọi là ốc vít. Còn con cò thì khác với cò súng, con ngựa khác với ván ngựa (bộ ván), con ngựa của cây đờn…

Sách của ông cũng dạy đặt câu sao cho trúng cách và phân loại từ thấp đến cao một cách có mạng lưới hệ thống và khoa học. Đây lại là việc làm của một người quả là rất đáng nể !

Không chỉ viết sách dạy chữ, ông còn viết cả lịch sử, chuyển âm truyện thơ Lục Vân Tiên, Kiều, Trương Lương… cho học trò có sách để đọc tham khảo.

Trong lời nói đầu cuốn Vần quốc ngữ và lịch sử vẻ vang An Nam, ông viết : ” Sách nầy để cho con trẻ mới vô trường, học những điều đại lược mà phá ngu. Hai nữa là để tập coi, tập đọc, tập viết tiếng An Nam trong chữ quốc ngữ cho trúng tiếng, cho nhằm mục đích giọng, phân biệt ra cho rõ ràng … ” .
Ông đã làm thầy giáo trong suốt 22 năm kể từ năm 1864 cho đến năm 1886, thời gian ông rời TP HCM ra Huế làm cố vấn cho vua Đồng Khánh theo ý kiến đề nghị của toàn quyền Đông Dương Paul Bert .
Suốt thời hạn này, ông có 9 năm trực tiếp ở những trường ( từ 1864 – 1869 làm giám đốc Trường Thông ngôn, từ 1872 – 1876 làm giám đốc Trường Sư phạm ) và đã viết khoảng chừng 25 cuốn sách giáo khoa dành cho học trò học, trong số gần 200 tác phẩm của ông .
Đó là một số lượng rất lớn đối với một thầy giáo dạy chữ quốc ngữ trong điều kiện kèm theo chưa có tiền lệ .
Thuở ấy, rất khó tìm được học viên cho trường, do trong dân chúng truyền miệng nhau chữ quốc ngữ là thứ chữ của người ngoại bang, học nó sẽ mất gốc hoặc bị Pháp bắt đi mất .
Ban đầu học viên Trường Thông ngôn là lính Pháp, con trẻ những người cộng tác với Pháp và con cháu của giới theo đạo Thiên Chúa. Về sau, để có học viên, chánh quyền thực dân ra lịnh mỗi làng phải chọn một hay hai em trong lứa tuổi từ 10 đến 16 đi học .
Làng xã thường nhắm vào những mái ấm gia đình có tiền của để bắt đi học, nên ” kiếm người đi học mà như đi đánh giặc “. Dù học nội trú, không tốn tiền, lại có tiêu vặt phí nhưng không mấy mái ấm gia đình muốn con đi học. Sợ mất con, rất nhiều mái ấm gia đình có tiền đã mướn người đi học thế .
Nghiệp làm thầy của ông Trương Vĩnh Ký để lại khá nhiều dấu ấn tốt đẹp. Một lớp khá đông học trò của ông, sau là những công chức mẫn cán của chính sách hoặc là những người có công lớn đối với nền văn học, văn hóa truyền thống của nước nhà .
Nổi bật là những ông Trương Minh Ký ( nhà báo, nhà văn, thầy giáo ), Đặng Thúc Liêng ( nhà báo, nhà văn ), Nguyễn Khắc Huề ( thầy giáo ) …
Kỳ 5: Trương Vĩnh Ký - Thầy dạy chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 8.
Kỳ 6: Nhà báo quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 1.
Kỳ 6: Nhà báo quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 2.
Song điều rất ít người biết, ông là nhà báo viết chữ quốc ngữ tiên phong của nước ta .
Kỳ 6: Nhà báo quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 3.
Huỳnh Tịnh Của còn gọi là Huỳnh Tịnh Paulus Của, hiệu là Tịnh Trai, bút danh là Paulus Của, sanh năm Canh Thân ( 1830 ) tại làng Phước Tụy, tổng Phước Hưng Hạ, tỉnh Bà Rịa ( nay là Bà Rịa – Vũng Tàu ) .
Là người theo đạo Thiên Chúa, năm 12 tuổi ông được sang học ở trường đạo Pinang ( Mã Lai ), thông Hán tự, giỏi chữ Pháp, Latin và chữ quốc ngữ. Khi lên đến chức thầy tư thì hoàn tục về quê cưới vợ. Trong đạo Thiên Chúa, để trở thành linh mục có sáu bậc, học hết bậc thầy sáu mới trở thành linh mục .
Năm 1861, ông ra làm thông ngôn cho Pháp. Năm 1865 ông làm chủ bút tờ Gia Định Báo. Năm 1873 ông thao tác tại phòng phiên dịch của Dinh Thượng thơ ( Nha nội vụ ), năm 1892 ông là ủy viên ủy ban cải tổ Trường Thông ngôn, có chân trong bán nguyệt san Revue Indochinoise, một tạp chí chuyên nghiên cứu và điều tra về Đông Dương sống sót từ năm 1893 đến 1925. Nhiều lần ông làm giám khảo trong những kỳ thi tuyển công chức. Ông được thăng hàm đốc phủ sứ năm 1881 và mất ngày 26-1-1908 tại Hồ Chí Minh .
Gia Định Báo là tờ báo chữ quốc ngữ tiên phong của nước ta, ra đời ngày 15-4-1865 do Ernest Potteau làm chánh tổng tài, Huỳnh Tịnh Của làm chủ bút. Công việc của ông là biên dịch toàn bộ những văn bản của chánh quyền ra chữ quốc ngữ, tổ chức triển khai trang báo, tổ chức triển khai nội dung và viết tin tức. Trong ba số báo được lưu lại tới ngày này, chúng tôi đều thấy bài viết của ông dưới bút danh Paulus Của .
Xin chép nguyên văn vài tin với chữ quốc ngữ thời kỳ đó : ” Tháng trước quan Thượng thơ có truyền cho quan Bố Sai phủ Saigon đi vào trong làng Bình Hòa Gò Vấp mà làm sổ, biên nam phụ lão ấu, biên sanh tử nghề nghiệp, ruộng đất, biên thử một chút ít làng cho quan trên đặng biết, chẳng phải có ý biên mà tấn thuế thêm hay là lấy vườn đất ai, mà có nhiều người nghi nan sợ hãi zấu đi, không muốn khai cho thiệt, trong nhà có nhiều người khai ít, ruộng đất nhiều khai chừng một đôi miếng mà thôi, sợ quan có lấy đất đi hay là có bắt người mà đem đi đâu, lại nghe có kẻ muốn đút tiền cho làng ăn cho được khai ít vậy, những người làm thế ấy thì đã mất tiền mà có khi lại mắt lấy tội zối quan, nào có ích gì, có làm thế nào mà phải làm đều zối trá như vậy … ” ( số 5 ngày 15-8-1865 ). ” Tại Cần Giuộc, mới bắt đặng Huyện Đức là người của Quản Định cử để mà hay việc thâu thuế nội huyện Phước Lộc mà cấp cho quân giặc … ” ( số 6 ngày 15-9-1865 ) .
Tuy nhiên, thời hạn làm báo của ông có vẻ như không lâu lắm. Không rõ thời kỳ 1869 – 1871, thời kỳ mà ông Trương Vĩnh Ký làm chánh tổng tài, thì ông Huỳnh Tịnh Của còn thao tác ở Gia Định Báo không ! Do không có những số báo từ năm 1866 đến 1870 nên chúng tôi chưa biết chắc. Song đến năm 1872 thì không còn thấy tên của Paulus Của nữa. Có thể từ những năm này ông đã chuyển sang làm việc làm khác trong phòng thông ngôn của Dinh Thượng thơ .
Kỳ 6: Nhà báo quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 4.
Kỳ 6: Nhà báo quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 5.
Kỳ 6: Nhà báo quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 6.
Là một trong hai người Việt biết chữ quốc ngữ cộng tác với quân đội Pháp ở Nam kỳ, Huỳnh Tịnh Của luôn cổ động can đảm và mạnh mẽ việc người Việt dùng chữ quốc ngữ, thứ chữ mà sau này chính người Pháp phải thừa nhận ” đã trở thành vũ khí của người Việt “, và cổ xúy cho văn hóa truyền thống dân tộc bản địa .
Kỳ 6: Nhà báo quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 7.
Ngoài bộ Đại Nam quấc âm tự vị in vào hai năm 1895 và 1896, ông còn khoảng chừng 25 tác phẩm viết bằng chữ quốc ngữ. Hầu hết những tác phẩm này đều chuyển ngữ từ chữ nho, Nôm sang quốc ngữ những tác phẩm văn học cổ hoặc sưu tầm những câu hát, chuyển tục ngữ, cổ ngữ … từ dân gian như Chuyện giải buồn, Tục ngữ cổ ngữ, gia ngôn, Quan Âm diễn ca, Gia Lễ, Chiêu Quân cống Hồ, Câu hát góp …
Song có lẽ rằng gia tài đáng kể nhứt của ông chính là Đại Nam quấc âm tự vị. Bộ sách được chánh quyền bấy giờ hỗ trợ vốn in ấn, với khổ lớn, 2 tập dày 1.200 trang in. Đây là cuốn tự điển chữ quốc ngữ và giải nghĩa bằng chữ quốc ngữ tiên phong do người Việt viết .
Sự ra đời của cuốn sách này ngoài nhu yếu đương thời là ” phổ cập chữ quốc ngữ “, nhu yếu ” tra cứu của những thông ngôn ” còn có nhu yếu tự thân của tác giả nữa. Bởi không phải ai cũng có điều kiện kèm theo làm tự điển và không phải ai cũng hoàn toàn có thể làm tự điển và cuốn tự điển này đã chứng tỏ trình độ và năng lực của Huỳnh Tịnh Của .
Muốn làm được như Huỳnh Tịnh Của yên cầu phải có sở học tốt, có năng lực về ngôn từ lẫn mê hồn ngôn từ, đồng thời phải thật yêu ngôn từ của dân tộc bản địa hết mực. Chính điều đó đã giúp cho một công chức mẫn cán và có lẽ rằng không có nhiều thời hạn, đã làm được điều mà thời nay nhiều người có điều kiện kèm theo chưa chắc đã làm được .
Bộ tự điển đã giúp tất cả chúng ta giữ gìn được gia tài lời nói cổ xưa của tiền nhân ở đủ những lãnh vực từ thấp đến cao trong xã hội, đồng thời phân phối một phần nào đó bộ mặt của xã hội Việt vào cuối thế kỷ 19. Chỉ riêng việc này thôi, Huỳnh Tịnh Của đã xứng danh được tôn vinh là một trong những ông tổ có công thông dụng chữ quốc ngữ .
Kỳ 6: Nhà báo quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 8.
Kỳ 7: Trương Minh Ký - Nhà văn viết chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 1.
Kỳ 7: Trương Minh Ký - Nhà văn viết chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 2.
Trương Minh Ký luôn bị cái bóng của thầy che mờ nên đời sau rất ít người biết về ông một cách khá đầy đủ .
Kỳ 7: Trương Minh Ký - Nhà văn viết chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 3.
Ông sinh năm 1855 tại Hanh Thông Xã ( Gò Vấp ) trong một mái ấm gia đình kinh doanh. Bảy tuổi, năm 1862, cũng là năm Nam Kỳ mất vào tay quân Pháp, ông mất mẹ. Cũng thế cho nên mà ông được cha chăm nom tốt, cho ăn học đàng hoàng .
Ông mở màn học chữ nho với cha và bà nội và học chữ quốc ngữ với giáo sĩ Puginier Phước, người xây dựng giáo xứ Hạnh Thông Tây cách nhà ông chừng hai cây số .
Là người cực kỳ thông tuệ nên Puginier Phước trước khi ra Bắc nhận nhiệm sở mới đã trình làng ông vào Trường Thông ngôn ( Trường Khải Tường ) ngay khi xây dựng ( tháng 5-1862 ). Và tại đó ông đã gặp thầy Trương Vĩnh Ký .
Kỳ 7: Trương Minh Ký - Nhà văn viết chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 4.
Năm 1872, ông ra trường và trở thành thầy giáo dạy chữ nho và chữ quốc ngữ ngay nơi mình đã học. Nối nghiệp thầy Trương Vĩnh Ký, ông trở thành một thầy giáo nổi tiếng và hai năm sau, năm 1874, ông được thăng hạng : ” Trương Minh Ký, nguyên làm thầy giáo dạy giúp hạng ba lên hạng nhì, lương đồng niên ăn 1.400 quan tiền ” ( Gia Định Báo số 3 ngày 1-2-1874 ) .
” Dạy giúp ” là một thứ bậc trong nghề giáo thời ấy .
Năm 1880, Thống đốc Nam Kỳ dân sự tiên phong Le Myre de Vilers đã cử ông dẫn một đoàn học viên gồm 11 em sang Alger du học bậc cao đẳng. Trong số 11 em này có một ” em ” sau này khá nổi tiếng trong giới thầy giáo lẫn báo chí truyền thông là Diệp Văn Cương .
Diệp Văn Cương ( 1862 – 1929 ), đồng môn của Nguyễn Trọng Quản – tác giả cuốn truyện Thầy Lazaro Phiền in năm 1887, sau khi tốt nghiệp trở lại làm giáo sư Trường Chasseloup Laubat ( nay là Lê Quý Đôn ) và từng là chánh tổng tài ở đầu cuối ( 1909 – 1910 ) của tờ Gia Định Báo .
Trong chuyến đi này ông Trương Minh Ký đã đi thăm Paris, khi trở về ông viết một du ký dài 2 nghìn câu bằng văn vần ” Như Tây nhựt trình ” ( Nhựt ký đi Tây ) in tại Hồ Chí Minh năm 1889 .
Sau chuyến đi, trở lại ông được bầu làm ủy viên Hội đồng thành phố Hồ Chí Minh và chuyển sang làm chủ bút tờ Gia Định Báo từ giữa năm 1881 đến năm 1896 .
Từ năm 1897, ông làm chủ bút tờ báo tư nhân Nam Kỳ ( còn gọi là Nam Kỳ nhựt trình ) cho đến giữa năm 1900, báo đóng cửa. Tháng 8-1900, ông mất bất thần ở tuổi 45. Trong năm 1889, ông được thống đốc Nam Kỳ cử làm phiên dịch cho phái đoàn Hoàng gia nhà Nguyễn do hoàng thân Miên Triện đứng vị trí số 1 đi dự hội chợ quốc tế tại Paris .
Trong chuyến đi, tại Paris, ông được hoàng thân Miên Triện ban cho cái tên ” Thế Tải “. Sau chuyến đi này về, ông xuất bản cuốn du ký Chư quấc thại hội dài 2 nghìn câu thơ tuy nhiên thất lục bát .
Kỳ 7: Trương Minh Ký - Nhà văn viết chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 5.
Kỳ 7: Trương Minh Ký - Nhà văn viết chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 6.
Được nhìn nhận là người có kiến văn sâu rộng cả ba ngôn từ Việt, Pháp, Hán ; ông làm thầy giáo dạy chữ quốc ngữ và chữ nho trong 8 năm .
Sau khi chuyển sang làm báo ông viết nhiều sách giáo khoa như Ấu học khải mông, Tập dạy học tiếng Phansa và tiếng Annam, Hiếu kinh diễn nghĩa, Pháp học tân lương, Quấc ngữ sơ giai, Tiểu học gia ngôn … và sáng tác, dịch thuật thơ truyện .
Cuốn sách 100 bài học kinh nghiệm tiếng Pháp ( Pháp học tân lương ) gồm bài giảng về từ ngữ, văn phạm tiếng Pháp và tiếng Việt mà thời nay cũng hoàn toàn có thể dùng được cho người muốn học tiếng Pháp .
Thời ông làm chủ bút tờ Gia Định Báo, tờ báo này chính thức trở thành công báo, hầu hết những trang báo đều đăng ròng những văn bản, nghị định … của chính quyền sở tại. Qua điều tra và nghiên cứu chúng tôi thấy rằng Gia Định Báo thời Trương Minh Ký có hai đổi khác cơ bản và rất có lợi cho việc khám phá xã hội cuối thế kỷ 19 .
Đó là phần Công vụ báo có đăng nguyên văn biên bản những buổi họp của Hội đồng quản hạt Nam Kỳ ( do vậy mà có khi báo tăng lên đến 20 trang ). Đây là việc vô tiền khoáng hậu, bởi lâu nay những nhà chính trị không khi nào muốn đưa những chuyện họ luận bàn lên báo. Những phát biểu trong những buổi họp rất hoàn toàn có thể tác động ảnh hưởng đến hình ảnh của họ và đôi lúc để lại những di chứng không lành !
Kỳ 7: Trương Minh Ký - Nhà văn viết chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 7.
Và ở phần Thứ vụ, Tạp vụ có dành một phần nhỏ cho những sáng tác văn học. Và đây là trang văn học tiên phong trên báo chí truyền thông quốc ngữ nước ta. Hai truyện ngắn văn xuôi Tên chăn bò và Thằng ăn trộm với con heo, viết lại theo nội dung thơ La Fontaine của Trương Minh Ký in trên số ra ngày 1-12-1881 là những truyện tiên phong của nền văn học nước ta .
Với tiền lệ Truyện Kiều viết lại theo nội dung Kim Vân Kiều truyện bằng văn xuôi của Thanh Tâm Tài Nhân, thì hai truyện văn xuôi của Trương Minh Ký phải được coi là truyện sáng tác tiên phong. Hai truyện này sau đó, năm 1884, được in chung với 128 truyện khác trong tập Truyện Phansa diễn ra quốc ngữ của Trương Minh Ký .
Song ông cũng là một nhà báo năng lực. Nếu 16 năm làm chủ bút Gia Định Báo ông đã gieo mầm cho văn học Việt, thì chỉ ba năm sau cuối ( 1897 – 1900 ) làm chủ bút tờ Nam Kỳ, ông biểu lộ rõ kĩ năng trong nghề báo .

Nam Kỳ là tờ báo tư nhân, do ông A. Schreiner, một doanh nhân, làm chủ. Tờ báo tuy chỉ sống có ba năm nhưng lại là một tờ báo “đúng nghĩa” so với các báo khác trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.

Mặt báo đa dạng chủng loại tin tức từ ngoài nước cho đến trong nước. Báo đã có mục giao lưu với bạn đọc xa gần và mức quảng cáo khá mạnh ( 8 trang trong số 16 trang ). Đọc báo Nam Kỳ tất cả chúng ta hoàn toàn có thể thấy được một phần nào đó xã hội thế kỷ 19, đặc biệt quan trọng là xã hội TP HCM .
Báo này có rất nhiều sáng tác thơ văn và truyện dịch. Năm 1895, truyện Một ngàn lẻ một đêm được chuyển ra tiếng Pháp thì năm 1897 đã có bản dịch tiếng Việt trên Nam Kỳ. Để làm được toàn bộ những điều này, chủ bút Trương Minh Ký với bút danh Mai Nham đã phải mất rất nhiều sức lực lao động viết, dịch và lựa chọn những tin bài đưa lên mặt báo …
Kỳ 7: Trương Minh Ký - Nhà văn viết chữ quốc ngữ đầu tiên - Ảnh 8.

0912.44.1586