Quê hương là gì hở mẹ?

quehuong2

P. NGUYỄN THÁI HỢP, GM[1]
quehuong
Quê hương, Đất nước, Tổ quốc, Dân tộc, Quốc gia, Nước nhà, Nhà nước… những từ thật quen thuộc, nhưng cũng thật phức tạp và nhiều khi dị nghĩa. Đứng trên quan điểm lịch sử, văn hóa, xã hội, kinh tế, chính trị và nhất là ý thức hệ người ta có thể đưa ra nhiều lối giải thích và lập trường đối nghịch nhau[2]. Chỉ cần đọc lại một số bài viết của người Việt hải ngoại cũng như ở trong nước suốt mấy thập niên vừa qua, tất sẽ rõ cái cảnh “ông nói gà, bà nói vịt” hoặc “râu ông nọ, cắm cằm bà kia”. Tùy theo quan điểm và chọn lựa chính trị, người ta đã đưa ra nhiều quả quyết triệt để, đối lập và thường khi gay gắt, khai trừ nhau …

Người viết không muốn và cũng chẳng đủ năng lực để nhảy vào những cuộc tranh luận “ dầu sôi lửa bỏng ” đó. Những dòng dưới đây chỉ muốn nói lên cảm nghĩ của một người nhiều năm sống xa quê hương, nhưng luôn nhớ về quê cũ và vẫn thao thức về tương lai của Dân tộc. Hình như khi người ta càng đi xa và thấy nhiều, thì khi nhìn lại quê cũ nghèo khó lại càng cảm thấy ngậm ngùi và xót xa hơn !
Nhìn lại những vòng xoáy và cơn lốc lịch sử vẻ vang mà Dân tộc đã bị hấp dẫn trong khoảng chừng một thế kỷ qua, không ai không khỏi ngậm ngùi và chua xót. Thắng bại đã đem lại những gì cho Đất-Nước khi tàn cuộc và đã góp phần như thế nào vào việc làm cho người dân Việt bớt khổ đau ? Nhiều vết thương hình như vẫn chưa lành ! Mỗi lần động đến vẫn còn rướm máu ! Truyền thống và những kinh nghiệm tay nghề đau thương trong quá khứ sẽ là động lực hay sức cản cho công cuộc hội nhập, cũng như hiện đại hóa Đất nước ? Nước Ta sẽ can đảm và mạnh mẽ sát cánh với trái đất trong ngàn năm thứ ba, hay cứ ôm ấp mãi một thứ “ chủ nghĩa dân tộc bản địa khép kín ”, bế quan tỏa cảng như những vua nhà Nguyễn thuở xưa ?

 

Bạn đang đọc: Quê hương là gì hở mẹ?

1. Quê hương là gì hở mẹ?

Tôi rời Nước Ta sang Thụy sĩ năm 1972, vào quá trình “ mùa hè đỏ lửa ” và chiến cuộc tại Nước Ta ngày càng tăng cường. Dự định sẽ trở lại quê hương khoảng chừng 4 hay 5 năm sau đó. Nào ngờ thời cuộc xoay vần nên cứ phải đi, đi mãi, mà vẫn chưa thấy rõ ngày về ! Suốt dọc thời hạn dài sống nơi đất khách quê người, đã nhiều lần tôi phải đổi khác vùng văn hóa truyền thống, liên tục bay vòng quanh quốc tế và từ năm 1994 phần đông hàng năm vẫn trở lại thăm quê hương. Thế mà, không hiểu tại sao mỗi lần máy bay xuống thấp và lượn vòng để sẵn sàng chuẩn bị đáp xuống phi trường cảng hàng không Tân Sơn Nhất, từ trên cao nhìn xuống thấy ruộng đồng quê hương thấp thoáng sau khung cửa hẹp … tự dưng lòng cứ nao nao, xúc động lạ lùng …
Quê hương là gì hở mẹ ?
Ai đi xa cũng nhớ nhiều .
Thân mẫu tôi đã từ trần. Mà dù còn sống thì chắc như đinh cũng không đủ năng lực và minh mẫm để vấn đáp những câu hỏi đó. Nhưng nhà thơ Đỗ Trung Quân đặt câu hỏi và chính ông đã đưa ra câu vấn đáp rất gợi hình, bằng lời thơ ngọt ngào :

Quê hương là chùm khế ngọt,
Cho con trèo hái mỗi ngày.
Quê hương là đường đi học,
Con về rợp bướm vàng bay.
Quê hương là con diều biếc,
Tuổi thơ con thả trên đồng.
Quê hương là con đò nhỏ,
Êm đềm khua nước ven sông.
Quê hương là vòng tay ấm,
Con nằm ngủ giữa đêm mưa.
Quê hương là đêm trăng tỏ,
Hoa cau rụng trắng ngoài thềm.

Quê hương là nơi “ chôn nhau cắt rốn ”. Vùng đất ghi đậm bao kỷ niệm êm đềm của tuổi thơ, là nơi ông bà tổ tiên an giấc ngàn thu và cũng là nơi tất cả chúng ta chào đời, khôn lớn, thành người. Hơn thế nữa, Đất Nước, Quê hương nói cho cùng đâu phải chỉ là đền đài, lăng miếu, núi rừng hay danh lam thắng cảnh, mà trước hết và trên hết là những người thân yêu : cha mẹ, ông bà, tổ tiên … Quê hương đó thử hỏi có ai không yêu, không thương, không nhớ. Chính vì :

Quê hương mỗi người chỉ một
Như là chỉ một mẹ thôi.

Với thời hạn, so với tôi, những năm tháng sống ở quốc tế ngày càng nhiều hơn sống tại quê hương, cả về phẩm lẫn lượng. Hơn nữa, sau những năm dài hoạt động và sinh hoạt ở quốc tế, trong thực tại đời sống nhiều khi có lẽ rằng chỉ còn nối kết với quê hương bằng “ dây tơ tình mỏng mảnh ”. Tuy nhiên, trong tâm thức, quê hương thật xa xôi và mờ nhạt đó, làm thế nào vẫn luôn luôn “ trói hình hài trong ý nghĩa thiêng liêng ” ! Dù đã sống ở nhiều vùng văn hóa truyền thống khác nhau, nhưng vẫn chưa cảm thấy nơi nào hoàn toàn có thể “ trói hình hài ” của mình như quốc gia Nước Ta. Linh mục Trương Đình Hòe bộc bạch :

Ôi quê hương !
Dây tơ tình mỏng mảnh
trói hình hài trong ý nghĩa thiêng liêng.

Có những con đường, những thành phố, làng mạc, thôn xóm hay cảnh vật … khách quan mà nói chẳng có gì rực rỡ khiến tất cả chúng ta phải thương, phải nhớ … Nhưng không hiểu sao mỗi lần đã sống hay đã không ít gắn bó, thì tự nhiên trở thành thân thiện. Ta không hề thuận tiện rũ áo ra đi, mà không bịn rịn, nuối tiếc .

Khi ta ở chỉ là nơi đất ở
Khi ta đi, đất đã hóa tâm hồn.

Hai câu thơ trên của Chế Lan Viên cứ vang vọng và lắng sâu mãi trong tâm hồn những người sống xa quê hương. Đúng vậy, nhiều vật vô tri vô giác, những vùng đất khô cằn không tên tuổi, những chiếc cầu tre, những con suối nhỏ, cây phượng vĩ, dàn hoa giấy, thành phố vắng vẻ … một lúc giật mình nào đó, bỗng “ hóa tâm hồn ”, sôi động và lưu luyến mãi trong lòng người ra đi .
Trong thời hạn sống tại Mỹ châu Latin, một đôi lần được đảm nhiệm những cử chỉ thân tình và sự tiếp đãi nồng hậu của người dân bản xứ đã làm tôi cảm động thực sự, đến nỗi có lần tôi đã nghẹn ngào nói với họ : tôi thương mến vùng đất đó như “ quê hương thứ hai ”. Niềm tin Kitô giáo và sứ vụ lao vào của cuộc sống linh mục đã thôi thúc tôi lựa chọn vùng đất ấy, một vùng đất mà theo lối nói của thi sĩ César Vallejo, “ đau khổ và chết chóc tăng theo vận tốc sáu mươi phút trong một giây ”, nhưng rất năng động và đầy ắp tình người .
Khi hay tin tôi đã lựa chọn Mỹ châu Latin làm quê hương thứ hai, một số ít thân nhân và bạn hữu ầm ỹ góp quan điểm. Vài người tôn vinh ý thức lao vào, nhưng đại đa số kịch liệt phản đối. Có những lần tôi đã vấn đáp một cách cao ngạo : Tôi sẽ sống chết với quê hương này. Một người bạn vong niên và từng trải, mỉm cười nói : “ Anh chỉ hoàn toàn có thể tự nguyện ở trọ dài hạn nơi đó thôi, ở trọ ngay chính trong ý thức lựa chọn của anh ”. Không ngờ câu nói trên đã thành sự thực. Sau 15 năm lao vào hoạt động giải trí, ở đầu cuối tôi đã giã từ Mỹ châu Latin với nhiều luyến tiếc … để hoàn toàn có thể tiến gần về Quê Mẹ hơn .
Trong bài thơ “ Độ Tang Càn ” ( Qua sông Tang Càn ), Giả Đạo, một thi sĩ đời Đường, đã miêu tả thật sắc nét nỗi lòng của kẻ tha hương bằng lời thơ đơn giản và giản dị, nhưng rất thâm thúy. Có lẽ phải kinh qua đời sống tha hương mới cảm nhận toàn vẹn ý nghĩa tinh xảo của nó .

Khách xá Tinh Châu dĩ thập sương
Quy tâm dạ ức Hàm Dương
Vô đoan cánh độ Tang Càn thủy
Khước vọng Tinh Châu thị cố hương.

Thi sĩ Tản Đà đã dịch như sau :

Tinh châu đất khách trải mười hè,
Hôm sớm Hàm Dương bụng nhớ quê.
Qua bến Tang Càn, vô tích nữa,
Tinh châu ngoảnh lại đã thành quê.

quehuong1Giả Đạo sinh quán tại Hàm Dương, nhưng phải lưu lạc nơi đất khách quê người. Trong mười năm sống ở Tinh Châu lòng ông vẫn canh cánh nhớ về quê cũ Hàm Dương. Nào ngờ, ngày giũ áo ra đi, đặt chân lên bến Tang Càn, lại chợt nhớ Tinh Châu, quê hương thứ hai của mười năm tha hương. Tuy nhiên, Tinh Châu ở đây chỉ là Tinh Châu của mười năm hoài vọng quê hương. Cho nên, nói cho cùng, nhớ Tinh Châu mà thực ra đâu phải là nhớ Tinh Châu. Chẳng qua chỉ là nhớ nỗi nhớ nha khi ở Tinh Châu.

Thời gian đầu xa quê, nhiều đêm thao thức trằn trọc mãi mà không sao dỗ được giấc ngủ. Thông thường lòng hoài hương bộc lộ mãnh liệt nhất vào những dịp lễ lớn hay những lúc năm cùng tháng tận[3]. Tuy nhiên, nhiều khi nó cũng đến thật bất ngờ và bất chợt, bởi vì, như Huy Cận hay ai đấy đã viết:

Lòng quê dờn dợn vời con nước
không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà.

Đầu năm 1980, tôi rời Âu châu để đi Mỹ châu Latin. Hôm đó, ngoài trời tuyết rơi man mác làm tăng thêm nỗi buồn và nỗi niềm đơn độc. Sau biến cố 30 tháng 4 năm 1975, tôi mất liên lạc với mẹ già và người thân trong gia đình, mái ấm gia đình kẻ ở người đi, lưu lạc nhiều phương trời. Bây giờ, chính bản thân tôi lại đơn thương độc mã đi đến một chân trời rất lạ lẫm, không thân nhân, không cả người quen. Đã từ lâu lắm tôi không khóc, nhưng hôm đó bỗng dưng nước mắt chạy xoay quanh .
Sau này, những đêm mất ngủ, nằm nghe mưa rơi ở một nơi xa xăm nào đó của Mỹ châu Latin, cảm thấy vừa nhớ nhà, vừa nhớ những tháng ngày buồn bã tại Âu châu, vì phải mòn mỏi trông chờ tin tức mái ấm gia đình. Đến khi từ giã Mỹ châu Latin để đi Canada, rồi trở sang Ý thì lại càng nhớ cái “ quê hương thứ hai ” này hơn. Phải chăng đó là quy trình tiến độ có nhiều kỷ niệm đẹp và đồng thời cũng là thời hạn nhớ quê hương da diết nhất. Bây giờ một đôi khi không những nhớ quê hương mà còn nhớ “ những cố hương ” của lòng hoài vọng quê hương. Từ đó, mỗi lần đọc lại bài thơ của Giả Đạo càng cảm thấy thấm thía. Đúng như cụ Nguyễn Du đã viết “ đoạn trường ai có qua cầu mới hay ” .
Hiện nay, mặc dầu tóc đã ngả màu muối tiêu, nhưng ra như tôi vẫn nghe văng vẳng đâu đây lập luận dễ thương và đáng yêu của cậu bé Enricô trong “ Tâm Hồn Cao Thượng ” : “ Tại sao anh yêu xứ sở của anh ? Câu hỏi ấy chẳng làm nẩy nở trong óc tôi biết bao nhiêu câu vấn đáp hay sao ? Tôi yêu xứ sở của tôi vì mẹ tôi sinh trưởng ở đấy ; vì nguồn máu trong mạch của tôi đều là của người ; vì trong khu đất thánh kia đã chôn toàn bộ những người quá cố mà mẹ tôi thương, mà cha tôi trọng ; vì đất mà tôi sinh, thứ tiếng tôi nói, quyển sách tôi học, những em tôi, chúng bạn tôi và một dân tộc bản địa lớn sống chung với tôi, cảnh đẹp của tạo hóa bảo phủ chung quanh tôi, Tóm lại toàn bộ những sự vật mà tôi trông thấy, toàn bộ những gì mà tôi yêu, tổng thể những cái mà tôi quí, nhất nhất đều thuộc về xứ sở tôi cả ” [ 4 ] .

Thi hào R. Tagore từng sống nhiều năm lưu vong và cũng đã viết lên những nhận định sâu sắc về tình hoài hương: “Với tôi, lòng hoài hương của mỗi người không phải chỉ đơn thuần nhớ về thành quách, lâu đài, non cao, bể rộng, mà chính là những mảnh hồn nhỏ, đầy ắp kỷ niệm của một thời thương nhớ”. Thật vậy, đối với nhiều người Việt Nam tha hương, những “mảnh hồn nhỏ” này có thể là quê cha đất tổ, là ngôi trường cũ, là những kỷ niệm thưở thiếu thời, là tiếng ai đó rao hàng giữa đêm khuya hay hình ảnh người mẹ già mòn mỏi trông chờ, hoặc người cha từng giờ đợi con, người vợ, người chồng, người chị, đứa em và bao nhiêu khuôn mặt yêu thương khác…

2. Đất nước, Quốc gia, Dân tộc, Nhà nước

Người Nước Ta thường gọi quê hương, nơi chôn nhau cắt rốn và sinh thành của mình, bằng nhiều từ quen thuộc và rất thân thiện : Đất – Nước, Non sông, Quốc gia, Dân tộc, Quê cha, Đất mẹ … Đây là Đất nơi người dân trồng cấy và sinh cơ lập nghiệp, là Nước nuôi cây lúa của một dân tộc bản địa theo nghề trồng lúa nước. Đất – Nước này đơn cử là gò đất, mảnh vườn, thửa ruộng, bờ đê, luỹ tre, mái tranh, nhà bếp lửa, con đường, dòng sông, dãy núi … Chính Đất – Nước này giao hoà với nhau không những đã thành nơi sinh sống, mà còn hoá thành sự sống, thành cơm gạo, xóm làng, tình nghĩa, tâm tình, truyền thống của cả một dân tộc bản địa [ 5 ] .
Trong truyền thống cuội nguồn văn hóa truyền thống Nước Ta, Nước là một khái niệm có nội dung rất phong phú và đa dạng được dùng để chỉ thị tộc, bộ lạc hay dân tộc bản địa. Một đôi khi Nước cũng ám chỉ một triều đại như nước của nhà Trần, nhà Lê, nhà Nguyễn. Đặc biệt, Nước thường song song với Nhà. Từ nhà này vừa là nơi cư ngụ, vừa chỉ những người thân yêu cư ngụ trong đó và sâu xa hơn ám chỉ nơi có ông bà tổ tiên, nơi “ chôn nhau cắt rốn ” của mỗi người. Chính thế cho nên yêu nước là yêu quê hương, yêu quê cha đất tổ, yêu cội nguồn, căn nguyên của chính mình .
Có thể nói Quê hương, Đất nước, Non sông, Nước nhà … là những từ lan rộng ra nơi chôn nhau cắt rốn của mỗi người, đi từ gần ra xa trong khoảng trống và thời hạn. Tất cả nói lên bộ mặt hiện thực của gốc rễ con người làm bằng đất đai, đồng ruộng, sông núi, mồ hôi nước mắt và xương máu của bao nhiêu thế hệ. Và một khi hàng ngàn thế hệ đã tiếp nối đuôi nhau nhau đem chính mạng sống để kiến thiết xây dựng và bảo vệ quê hương, quốc gia, nước nhà đó, thì đương nhiên chúng thuận tiện trở thành rất linh, hình tượng cho Quốc gia – Dân tộc .
Như vậy, quê hương, nước nhà, quốc gia không phải chỉ là cái gì thuần túy triết lý hay ý thức, từ trên trời rơi xuống, nhưng là một thực tại khách quan, rất là đơn cử, vật chất, máu mủ … Đây chính là Tổ quốc, nghĩa là mảnh đất do tổ tiên để lại. Đây là nơi tôi chào đời, khôn lớn, thành người, nhưng đồng thời cũng là nơi quê cha đất tổ hay quê nhà, đất mẹ. Chính nơi đây ông bà tổ tiên đã an giấc ngàn thu và rất hoàn toàn có thể đó cũng là nơi một ngày kia tất cả chúng ta sẽ quay trở lại khi từ trần, tạ thế .
Người ta cũng thường dùng khái niệm Quốc gia để phiên dịch chữ “ nation ” và mang một ý nghĩa na ná như Tổ quốc, nhưng đặt nổi góc nhìn văn hóa truyền thống, xã hội và chính trị. Thật vậy, chỉ có Quốc gia khi những người sống trên cùng một chủ quyền lãnh thổ ý thức được gia tài niềm tin chung, một nếp sống riêng và quyết tâm tạo một Nhà nước độc lập. Như vậy, Quốc gia vừa chỉ quê cha, đất tổ, vừa bao hàm ý chí cùng nhau thiết kế xây dựng một cơ cấu tổ chức chính trị – xã hội riêng, mặc dầu nhiều khi không có chung tôn giáo, chủng tộc hay ngôn từ .
Những di sản niềm tin, lễ giáo, tập quán, phong tục, đường lối ứng xử, nếp sống … hun đúc từ hàng bao thế kỷ thường được coi là gia tài văn hóa truyền thống riêng của mỗi vương quốc. Tuy nhiên không khi nào hoàn toàn có thể đồng điệu chúng với một kho lưu trữ bảo tàng viện. Vì vậy, một vương quốc không hề sống sót nếu thiếu vắng tương giao quốc tế và ý chí cùng nhau kiến thiết xây dựng một hội đồng quốc tế văn minh. Chủ trương “ bế quan tỏa cảng ” đã để lại những hậu quả đau thương cho dân tộc bản địa và là một trong những nguyên do của thực trạng tụt hậu lúc bấy giờ .
Khái niệm Dân tộc cũng tương đương với khái niệm Quốc gia hiểu theo nghĩa ở trên. Dân tộc là một thực tại lịch sử vẻ vang, chứ không thuần túy là một thực tại tự nhiên, chính bới dân tộc bản địa chỉ khai sinh khi có một chủ quyền lãnh thổ và hội đồng những con người đồng ý vai trò của một Nhà nước thống nhất, mà có người gọi là “ Nhà nước – Dân tộc ”. Nói rõ hơn, dân tộc bản địa chỉ Open khi xã hội đã đạt đến một trình độ tăng trưởng về chủ quyền lãnh thổ, kinh tế tài chính, chính trị, văn hóa truyền thống nào đó. Các yếu tố chủng tộc, ngôn từ, tôn giáo, phong tục … hoàn toàn có thể củng cố thêm tình đoàn kết và tăng nhanh việc tăng trưởng dân tộc bản địa, nhưng không phải là yếu tố quyết định hành động, vì có những dân tộc bản địa thiết kế xây dựng trên nguyên tắc đa chủng tộc, ngôn từ, tôn giáo. Đứng trên quan điểm này, 1 số ít học giả cho rằng dân tộc bản địa Nước Ta chỉ hình thành kể từ giữa thế kỷ X, khi quốc gia đã thoát khỏi ách thống trị của Trung Quốc và mở màn thời kỳ tự chủ .

quehuong2Tình yêu quê hương cũng như tình tự dân tộc có thể dẫn đến chủ nghĩa ái quốc hay chủ nghĩa dân tộc cực đoan. Đây là một thứ ý hệ có chủ đích vĩnh viễn hóa các thực tại dân tộc và khuyếch đại, thần thánh hóa những gì được coi là giá trị đặc thù, bản sắc hay tinh hoa của một dân tộc. Nhà cầm quyền thường sử dụng chủ nghĩa dân tộc này theo những mục tiêu mang tính chất quyền lực: để đoàn kết nhân dân, tập hợp các lực lượng hầu thống nhất dân tộc, để đương đầu với ngoại xâm hay để đánh bại những thành phần đối lập trong nước. Trong lịch sử nhân loại hiện đại, chủ nghĩa dân tộc khép kín đã làm chảy không biết bao nhiêu máu và nước mắt. Những kế hoạch thiêu sống của Đức quốc xã trong thời đệ nhị thế chiến hay các cuộc thảm sát ở Ruganda, Kosovo, Đông Timor… vào cuối thế kỷ 20 là những dẫn chứng hiển nhiên và gần gũi nhất.

Theo Lữ Phương, “ cũng là những thực tại lịch sử dân tộc, nhưng dân tộc bản địa hình thành lâu bền hơn và không thay đổi hơn chủ nghĩa dân tộc bản địa. Cũng phát xuất từ một dân tộc bản địa, nhưng tùy theo mỗi thời kỳ, tùy theo những phát hiện mới về bản thân thực tại dân tộc bản địa, sẽ có những chủ nghĩa dân tộc bản địa khác nhau sinh ra. Chủ nghĩa dân tộc bản địa vì vậy không phải là hiện thực về dân tộc bản địa : có nhiều ý thức hệ khác nhau về dân tộc bản địa, vì thế nó đổi khác nhanh gọn theo thời hạn. Chủ nghĩa dân tộc bản địa thường sinh ra vào những khúc quanh của đời sống dân tộc bản địa : khi dân tộc bản địa đang hình thành, đang đấu tranh bảo vệ sự sống sót của nó, hoặc đang trên đà bành trướng, đặc biệt quan trọng trong những lúc có cuộc chiến tranh với những thế lực bên ngoài. Ít khi chủ nghĩa dân tộc bản địa sống sót riêng rẽ, nó thường quyện vào những thứ ý thức hệ về tôn giáo, về chủng tộc để tạo thêm sức mạnh ” [ 6 ] .
Ông cho rằng nếu so sánh cách lập luận về chủ nghĩa dân tộc bản địa của 1 số ít nhà lý luận tại Nước Ta ngày hôm nay với “ cung cách ăn nói, viết lách của những nhà cầm quyền phong kiến thời xưa [ 7 ], tất cả chúng ta sẽ thấy sự giống nhau nhiều lúc thật y hệt như khuôn đúc : chỉ có ta là nghênh ngang một cõi, ngoài những đều là bọn di dương, bạch quỷ, tà đạo ( … ). Cái ý thức hệ gọi là “ Mác – Lênin ” mà những nhà lý luận cộng sản coi là “ tất yếu ” để đưa quốc gia vào con đường hiện đại hóa đích thực thật sự chỉ là một trong những loại sản phẩm cực đoan và ảo tưởng nhất của phương Tây, và dưới cái dạng gia nhập của nó vào Nước Ta, nó không khác gì với cái ý thức hệ cầm quyền mà những nhà Nho trước đây đã mượn của Trung Quốc làm cái của mình : đó chỉ là một cái sửa chữa thay thế về danh nghĩa ” [ 8 ] .
Cuối cùng, khái niệm Nhà nước tương đối mới, được xử dụng để chỉ một cơ cấu tổ chức pháp lý hay một tổ chức triển khai pháp quyền nhằm mục đích xử lý yếu tố chung sống trong xã hội. Xét như cơ quan pháp lý tối cao của xã hội, Nhà nước cũng là một cơ quan quyền lực. Khi cần Nhà nước có quyền dùng sức mạnh hợp pháp ( công an, công an, quân đội … ) để thi hành pháp luật và bảo vệ công ích. Tuy nhiên, trong quốc tế tân tiến ngày hôm nay, quyền lực tối cao của Nhà nước phải là một quyền lực tối cao khách quan dựa trên yếu tố pháp lý và lấy Hiến pháp làm nền tảng. Đây là những nguyên tắc pháp lý cơ bản và khách quan mà chính những nhà cầm quyền cũng phải tôn trọng .

3- Câu chuyện dài phức tạp 

Trong mấy thế kỷ vừa mới qua, những nhà tư tưởng đã đưa ra nhiều quy mô Nhà nước nhằm mục đích vấn đáp cho những thách đố về kinh tế tài chính, chính trị, xã hội, văn hóa truyền thống của trái đất. Cho đến nay, chẳng ai hoàn toàn có thể chứng tỏ quy mô nào tuyệt vời và hoàn hảo nhất, lí tưởng, thích hợp cho mọi thời, mọi nơi. Nói cho cùng, toàn bộ chỉ là phương tiện đi lại và luôn mang tính thời hạn. Trên hành trình dài dài của quả đât, rất hoàn toàn có thể vào một lúc nào đó quy mô này hay giải pháp nọ đem lại tác dụng khả quan, nhưng khi thực trạng đổi khác, những giải pháp cũ không còn hợp thời hay hữu dụng nữa thì đương nhiên phải thay thế sửa chữa. Nhà Lý, nhà Lê, nhà Trần, nhà Nguyễn đã tiếp nối nhau đi vào quá khứ. Các chủ nghĩa hay thể chế khác rồi ra cũng không thoát khỏi qui luật đào thải tự nhiên đó. “ Quan nhất thời, dân vạn đại ”, người xưa vẫn thường nói thế .
Hiểu như vậy, tất cả chúng ta không khi nào hoàn toàn có thể đơn thuần đồng điệu Nhà nước với Dân tộc hay Quê hương, Đất nước. Càng không hề thuận tiện gật đầu xác quyết cho rằng “ yêu nước là yêu xã hội chủ nghĩa ”. Cũng chẳng ai hoàn toàn có thể “ độc quyền yêu nước ” hay đồng điệu yêu nước với việc đồng ý một chính sách, theo một đảng phái hoặc một tôn giáo nào đó. Tổ quốc Việt Nam là của tổng thể mọi người Việt và trong thời đại dân chủ thời điểm ngày hôm nay, mỗi người hoàn toàn có thể chân thành yêu nước bằng những cách thế và giải pháp rất độc lạ .
Nhưng mặt khác cũng không hề gật đầu thái độ “ giận cá chém thớt ” : vì sự không tương đồng quan điểm chính trị với nhà cầm quyền hiện tại, mà nhất quyết chủ trương đoạn tuyệt với quê hương. Có những người đã đi từ thái độ trái chiều chính trị đến chủ trương hô hào cấm vận, chống bang giao, chống tự do mậu dịch giữa Mỹ với Nước Ta. Một vài hội đồng Nước Ta hải ngoại đã không ngần ngại link chủ trương “ chống Cộng ” với việc tẩy chay sản phẩm & hàng hóa của đồng bào trong nước hay tuyệt đối chống những chương trình yểm trợ cho quốc gia, thay vì đáng lẽ ra cần tích cực yểm trợ và đặt ưu tiên .
Trong viễn cảnh đó, chuyện Quê hương, Đất nước, Dân tộc, Quốc gia, Nước nhà, Nhà nước … trở thành câu truyện dài phức tạp và nhiêu khê. Đàng sau hình ảnh “ quê hương ” và “ quốc gia ” hiền dịu và thân thương ấy là dân tộc bản địa Nước Ta, oai hùng và bi thảm, với nhiều đau thương, khó khăn nhưng cũng rất nặng tình, nặng nghĩa. Từ đó, quê hương đâu phải chỉ là quê hương xinh xinh, êm đềm, thơ mộng của tuổi thơ, mà còn gồm có tổng thể chiều kích văn hóa truyền thống, lịch sử vẻ vang, chính trị, xã hội, kinh tế tài chính … với bao nhiêu kinh nghiệm tay nghề và kỷ niệm đau thương. Tất cả những yếu tố đó kết tụ lại, đan xéo, chồng chéo, giằng co nhau, làm cho nhiều người Nước Ta trong tiến trình qua vừa hãnh diện vừa mặc cảm về quốc gia mình .

quehuong3Người nông dân Việt Nam ngày xưa thường chỉ quanh quẩn chung quanh lũy tre làng và ít ai muốn chết bên ngoài quê hương của mình. Vậy mà cuối cùng, vì hoàn cảnh và vì thời cuộc, hàng vạn, hàng triệu người phải bỏ quê cha đất tổ ra đi. Nếu như trước đây một số người cực lực lên án cuộc di cư 1954 là phản động, phản dân tộc thì làn sóng tị nạn ồ ạt sau 1975 đã làm cho nhiều người phải nghiêm chỉnh suy nghĩ về mối tương quan giữa chính trị với nhân quyền, giữa vai trò của Nhà nước với nhân phẩm và quyền lợi của người dân.

Nhìn lại quá trình khủng hoảng cục bộ trầm trọng vào 1975 – 1985, chính bác sỹ Nguyễn Khắc Viện cũng phải công nhận một thực tiễn đau xót về về yếu tố kinh tế tài chính – xã hội – chính trị. “ Sản phẩm nông nghiệp, kỹ nghệ, tiểu công nghệ giảm sút trầm trọng, chợ đen được đặc biệt quan trọng khuyễn mãi thêm do chính sách một thị trường kép – thị trường tự do tuy nhiên đôi với thị trường qui định theo Ngân sách chi tiêu của Nhà nước – trải rộng thật nhanh ảnh hưởng tác động xấu đi của nó. Lạm pháp tăng vùn vụt, một mặt gây nên thực trạng bần cùng hóa nhanh gọn của nhiều những tầng lớp trong nhân dân, đặc biệt quan trọng giới công chức và công nhân của những nhà máy sản xuất quốc doanh, mặt khác làm giàu nhanh gọn cho một thiểu số buôn lậu, cán bộ thoái hóa. Dân chúng ngày càng bất mãn và tính hợp pháp của chính sách mở màn bị xói mòn ( … ) Chỉ trong mấy năm, một triệu rưỡi người bỏ nước ra đi, cộng đoàn hải ngoại tạo thành một yếu tố đích thực mới lạ trong lịch sử dân tộc dân tộc bản địa Nước Ta ” [ 9 ] .

4- Nhãn quan thời đại

Quan niệm Nhà nước – Quốc gia, từng là nền tảng của cơ cấu tổ chức chính trị trong những thế kỷ trước, thời điểm ngày hôm nay đang nhường bước cho một ý niệm chính trị mới mang tính toàn thế giới hơn. Tổ chức đóng kín cố cựu dựa trên mỗi dân tộc bản địa, mỗi vương quốc, mỗi văn hóa truyền thống đang lùi bước trước những cơ cấu tổ chức tổ chức triển khai mới có tính vùng, miền, lục địa hay hoàn cầu. Hiện tượng đa văn hóa, những tiến triển về khoa học kỹ thuật, nhất là công nghệ thông tin, toàn thế giới hóa kinh tế tài chính, việc nổ bùng trào lưu di dân đang khai mở viễn tượng một “ làng quốc tế ” và một “ mái ấm gia đình trái đất ”. Người dân những nước chậm tiến đang được giải thoát từ từ khỏi sự ức chế và đóng kín của “ Nhà nước – Quốc gia ” để trở thành công dân của vùng, của lục địa hay quốc tế .

Ngày xưa, Hegel đã thần thánh hóa Nhà nước khi quan niệm nó như “tinh thần tự-phát-triển thành hình thức và tổ chức như chúng ta đang nhìn thấy”. Nhà nước là cơ chế trong đó “đạo đức tính” được thể hiện dưới dạng thức cao nhất, nghĩa là một tổng hợp giữa luật lệ (pháp chế ngoại tại) và luân lý (luật nội tại). Do đó, Nhà nước có quyền tối cao trên mỗi cá nhân; ngược lại, nghĩa vụ tiên quyết của mỗi cá nhân chính là chu toàn bổn phận của một người dân.

Theo quan điểm của phái nhân bản, chính con người mới có giá trị tối thượng, chứ không phải Quốc gia, Dân tộc, Nhà nước hay bất kể một cơ cấu tổ chức chính trị nào khác. Nếu nhìn lại lịch sử vẻ vang cận đại bằng cặp mắt không định kiến, chắc rằng người ta phải thừa nhận rằng nhờ xác tín vững mạnh và sự kháng cự kiên cường của những người tranh đấu cho nhân quyền mà ngày hôm nay nhiều người đã chính thức thừa nhận lý tưởng nhân quyền là “ chân trời đạo lý của thời đại ” ( Robert Balinter ) .
Giáo huấn xã hội của Công giáo cũng không nhìn nhận vương quốc như tiềm năng tối thượng của đời sống. Con người có những quyền hạn tự nhiên và một thiên chức vượt trên thực tại thế trần, mà chính quốc gia phải tôn trọng. Nếu người Do Thái thời xưa thần thánh hóa luật giữ ngày “ hưu lễ ”, biến nó thành bất khả xâm phạm và nhiều khi còn đặt nó trên cả con người, Đức Kitô, trái lại, đã thẳng thắn và cương quyết xác lập mối đối sánh tương quan giữa con người với lề luật như sau : “ Ngày sabát vì con người, chứ không phải con người vì ngày sabát ”. Nói cách khác, cơ cấu tổ chức chính trị, pháp luật, văn hóa truyền thống … chỉ có ý nghĩa trong viễn tượng ship hàng và làm triển nở con người. Không thể đảo lộn mức thang giá trị để biến hay bắt con người làm vật quyết tử cho những chính sách đó [ 10 ] .
Giáo chủ Gioan Phaolô II đúc rút ngắn gọn như sau : “ Theo truyền thống cuội nguồn chung, người ta xếp những quyền của con người thành hai loại, một bên là những quyền công dân và chính trị, và bên kia là những quyền kinh tế tài chính, xã hội và văn hóa truyền thống. Các hiệp ước quốc tế bảo vệ hai loại quyền này, mặc dầu với những Lever khác nhau. Kỳ thực, những quyền của con người link ngặt nghèo với nhau, vì chúng miêu tả những chiều kích đa diện của cùng một chủ thể duy nhất là con người. Cổ võ tổng thể những loại nhân quyền là bảo vệ thật sự việc tôn trọng toàn vẹn mỗi một loại nhân quyền. Bảo vệ tính phổ quát và bất khả sửa chữa thay thế của nhân quyền là điều kiện kèm theo thiết yếu để kiến thiết xây dựng một xã hội tự do và để tăng trưởng tổng lực những cá thể, những dân tộc bản địa và những vương quốc ” [ 11 ] .
Bản “ Tuyên ngôn phổ quát về nhân quyền ” của Liên Hiệp Quốc đã xác lập rõ ràng : “ Mọi người đều có quyền tự do đi lại, tự do chọn nơi cư trú trong mỗi nước. Mọi người đều có quyền rời khỏi bất kể nước nào, kể cả nước mình, và có quyền quay trở lại nước mình ” ( điều 13 ). Chính cho nên vì thế, khi quê hương không còn là vùng đất sống hay không đủ năng lực nuôi sống người dân, mỗi người có quyền tìm một vùng đất khác để bảo vệ mạng sống và tăng trưởng con người tổng lực .
Trong mấy thập niên vừa mới qua, vì thực trạng, nhiều người Việt nam phải rời quê cha đất tổ để đi tìm … đất sống. Rất hoàn toàn có thể nhiều người là “ những đứa con phải rời xa Tổ quốc ” và “ chỉ sống nửa tâm hồn ”, nhưng họ đã bắt buộc phải lựa chọn ra đi, ngậm ngùi nuốt nước mắt mà đi. Đối với 1 số ít người khác, ra đi là thời cơ ngàn vàng để thoát khỏi cảnh nghèo khó tích góp từ bao đời. Một ông Việt kiều nào đó tại Nga mạnh dạn đặt yếu tố và thẳng thắn nói lên nguyên do lựa chọn của mình :

Rứa là hết chiều ni em đi mãi
Chỉ có điên mới quay trở lại Việt Nam
(…) Vinh cái chó gì cái kiếp mọi An Nam
Đi đến đâu cũng bị rầy la xua đuổi
Em mới hiểu thế nào là khổ tủi
Càng dày thêm uất hận xứ VINA
Đi đi em và ở lại tới già
Lưu luyến làm chi cánh diều, hoa cau chùm khế
(……) Đi đi em cho mau tới nước Nga
Thị trường lớn đang chờ em vùng vẫy
Đi đi em gần giờ bay rồi đấy
Ngoảnh lại làm chi, vẫy vẫy làm gì
Vĩnh biệt 65 triệu sinh linh lam lũ đói nghèo
Vĩnh biệt bãi chiến trường 4000 năm gươm khua,
ngựa hí, quân reo.
Hẹn tái ngộ nếu kiếp lai sinh bị phạt đầu thai trở lại.

Có lẽ nhiều người sẽ “ nổi đóa ” đòi xử trảm hay bỏ tù tác giả bài thơ “ Đi đi em ”, một thứ văn học dân gian mới, phóng tác từ thơ Tố Hữu. Mặc dù không trọn vẹn tán đồng quan điểm của bài thơ, nhưng bản thân người viết suốt dọc những năm dài tha hương, rất nhiều lần đã cảm thấy thấm thía cái thân phận làm người Nước Ta “ đi đến đâu cũng bị rầy la xua đuổi ”. Cho dù có giấy mời, giấy trình làng, cộng thêm tư cách giáo sư và cái “ mác ” linh mục, nhưng với quốc tịch và hộ chiếu Nước Ta, suốt hai thập niên 1980 – 1990, tôi vẫn phải nhẫn nhục van xin và chờ đón dài cổ mới xin được visa. Nhiều lần cũng bị những Sứ quán ngoại bang phủ nhận khéo hay rầy la xua đuổi thực sự .
Nhưng có lẽ rằng oan nghiệp và trắc trở còn nhiều hơn khi muốn trở về quê hương của mình. Trước đây, mặc dầu có hộ chiếu Nước Ta, nhưng xin thị thực về nước là chuyện trần ai, phần đông là một ân huệ, mà Nhà nước thường ban nhỏ giọt cho một số ít người nào đó thôi. Không biết trong quốc tế tân tiến thời điểm ngày hôm nay còn bao nhiêu nước yên cầu công dân của mình phải xin thị thực mỗi lần trở về quê hương ?
Từ cuối thập niên 90 ’, Nhà nước đã hủy bỏ việc xin thị thực xuất nhập cảnh cho những công dân Nước Ta hiện sống tại hải ngoại. Trên nguyên tắc, những công dân Nước Ta cũng hoàn toàn có thể xin về sống trong nước, nhưng trong trong thực tiễn mấy ai vượt qua những thủ tục phiền hà và phức tạp hiện tại ? Bao giờ người công dân Nước Ta mới được tự do trở về định cư nơi chính quê hương của mình ?
Hồi nhỏ, đọc Thánh Kinh và lịch sử vẻ vang quốc tế, tôi cảm thương cho thân phận lưu đày của người Do-thái. Sau này, mỗi lần nghĩ đến số phận người Việt tha hương, tôi lại do dự tự hỏi không biết người Việt tha hương có cái gì tựa như với số kiếp lang bạt của người Do-thái hay không ? Và chợt nhớ bài thơ “ Chuyện buồn ” của Tế Hanh :

Một đêm kia, một người Do Thái
Kể lể cùng tôi nỗi nhớ nhà
Thất thểu trọn đời nơi đất khách
Ăn nhờ, sống gửi xứ người ta.
– Tôi nhớ, ông ơi, héo cả hồn!
Đời tôi, tôi chẳng muốn gì hơn
Là về cố quận, mai sau chết
Còn có bên nhà miếng đất chôn.
– Tôi cũng như ông, cũng lạc loài,
Bơ phờ như chiếc lá thu rơi;
Lang thang mang bóng nơi xa ấy,
Tôi cũng như ông, cũng nhớ hoài.
Nhưng nỗi sầu ông dễ hiểu hơn,
Chớ tôi không biết cớ sao buồn:
Chưa hề mất mát, nhưng tìm mãi,
Chẳng cách vời ai, vẫn đợi luôn.

Những rắc rối về chuyển dời và cư trú nghĩ cho cùng thực ra cũng chỉ là chuyện nhỏ và phụ thuộc vào thôi. Còn bao chuyện lớn và đau nhức khác. Đôi lúc người viết cũng do dự tự hỏi “ có phải làm người Nước Ta là một kiếp nợ nần ? ” Giả sử phải tái sinh làm người và được tự do lựa chọn, chưa chắc tôi dám chọn làm người Nước Ta trong quá trình này. Nhưng dù sao mảnh đất mang hình chữ S đã là quê hương của tổ tiên và của chính bản thân, cộng thêm tư cách một tu sĩ đã cam kết lao vào ship hàng những nơi cần đến sự hiện hữu của mình hơn cả, cho nên vì thế dù khó khăn vất vả trắc trở đến đâu, tôi vẫn kiên trì giữ quốc tịch Nước Ta bao lâu hoàn toàn có thể và sẽ nhất quyết trở về miền đất mẹ, khi thực trạng được cho phép .
Nhưng tại chính quê hương, giữa thời thay đổi, nhiều lần tôi vẫn còn ngờ ngợ, nửa mơ nửa thật. Nhiều lần giật mình tá hỏa … không hiểu mình đang ở nơi đâu ! Có những đêm nghe tiếng chó sủa hay tiếng đập cửa từ đâu vọng lại, giật mình thức giấc … hoảng sợ … cứ ngỡ lại thêm một lần nữa công an đến xét giấy. Từ năm 1995, tôi liên tục quay trở lại Nước Ta. Thế mà, hầu hết lần nào cũng vậy, chỉ khi máy bay đã cất cánh, bỏ lại quê hương xa mờ … sau khung cửa hẹp … tôi mới thực sự cảm thấy nhẹ nhõm và yên tâm. Phải chăng như Lê Bi đã viết :

Giữa tổ quốc tôi vẫn mất mình
và ngờ ngợ như người vô tổ quốc.

[ 1 ] Trích từ Giá trị đạo đức trong cơn lốc thị trường, Houston, 1999, với một vài bổ túc nho nhỏ . [2] Xem chẳng hạn, B.C. Shafer, Le Nationalisme, Mythe et Réalité, Payot, Paris, 1964 ; Trần Văn Giàu, Trong dòng chủ lưu của văn học Việt Nam. Chủ nghĩa yêu nước, NXB Văn Nghệ, Tp. HCM, 1983; Bàng Bá Lân, Hương Hoa Đất Nước, Quê Hương, Toronto, Canada, 1982; Nguyễn Khắc Viện, Kể chuyện Đất nước, NXB Thế giới, Hà Nội, 1993 ; Đỗ Mạnh Tri, «Nhà, Nước, Nước Nhà, Nhà nước», trong Tin Nhà (Paris), số 23, 3/1996, tr. 3-1; Nguyễn Thái Hợp, Một nửa hành trình của con người và quê hương, Chân Lý, Canada, 1997; Trần Kim Đoàn, Chuyện Khảo về Huế, NXB Làng Thủ đô, Cali 1997; Lữ Phương, « Chủ nghĩa Dân tộc Việt Nam », Tin Nhà (Paris), số 37, 1/1999, tr. 22-32. [ 3 ] Tâm trạng của Đới Thức Luân đời Đường trong quán trọ giữa đêm trừ tịch cũng là cảm nghiệm của nhiều người tha hương :

Lữ quán thùy tương vấn
Hàn đăng độc khả thân
Nhất niên tương tân dạ
Vạn lý vi quy nhân
Liêu lạc bi tiền sự
Chi li tiếu thử thân
Sầu nhan dữ suy mấn
Minh nhật hựu phùng xuân

Có người đã dịch như sau :

Quán trọ biết cùng ai
Đèn lạnh riêng mình soi
Thêm một năm đêm cuối
Vẫn muôn dặm đường dài
Thương việc đầy tan tác
Cười thân lắm ngậm ngùi
Mặt buồn trơ tóc rụng
Mai sớm lại xuân rồi.

[ 4 ] Edmond De Amicis, Tâm hồn hùng vĩ, Hà Mai Anh dịch, NXB Thanh Niên, Tp. HCM, 1990, tr. 76 .
[ 5 ] Xc. Kim Định, Nguồn gốc văn hóa truyền thống Nước Ta, Sài-gòn, Nguồn Sống, 1973 ; Đinh Gia Khánh, Văn hóa dân gian Nước Ta trong toàn cảnh văn hóa truyền thống Đông Nam A, TP. Hà Nội, KHXH, 1993 Trần Ngọc Thêm, Tìm về truyền thống văn hóa truyền thống Nước Ta, NXB Tp. HCM, 1997 ; Thái Văn Kiểm, Nước Ta tinh hoa, NXB Mõ làng, 1997 . [6] Lữ Phương, « Chủ nghĩa Dân tộc Việt Nam », Tin Nhà (Paris), số 37, 1/1999, tr. 29. [ 7 ] GS. Trần Văn Giàu ví dụ điển hình đã lý luận về “ độc quyền yêu nước ” như sau : “ Từ sau cuộc chiến tranh quốc tế thứ hai, trong khoảng chừng thời hạn ngắn ngủi khoảng chừng mấy chục năm, chủ nghĩa Mác – Lê-nin sở dĩ đi vào nhân dân một cách mau chóng, chinh phục tâm lý của hầu hết, thứ nhất vì học thuyết Mác – Lê-nin được đồng bào ta nhìn nhận là ánh sáng, là sức mạnh cứu nước không gì bằng. Trong khi đó thì Công giáo có 3, 4 thế kỷ tuyên truyền lại được những đế quốc và ngụy quyền ủng hộ, nhưng không làm thế nào tăng trưởng nhanh được, ấy là vì, mãi cho đến gần đây, tôn giáo này bị dân ta xem là công cụ cướp nước, công cụ thống trị của thực dân ». Trái lại, theo ông, « chủ nghĩa Mác – Lê-nin rèn luyện người yêu nước thành người cách mạng sáng suốt, triệt để nhất … » ( Triết học và tư tưởng, Nxb Tp. HCM, 1988, tr. 184 và 303 ) .
[ 8 ] Lữ Phương, Ibidem, tr. 29 và 30 . [9] Nguyễn Khắc Viện, Vietnam, une longue histoire, Thế Giới, Hà Nội, 1993, tr. 431 & 436.

Trước thảm cảnh 1 số ít người Việt tị nạn tại Hồng Kông đã đem chính sinh mạng và “ phẩm hạnh ” của minh để chống lại việc cưỡng bách hồi hương bằng đấm đá bạo lực, Lê Bi đã viết những lời bi đát và thê lương :

Bắn vào trại cấm này 40 trái đạn cay
Hàng trăm cảnh sát Hồng Kông lôi ra những người liều mình ở lại
Kẻ có quê hương, sao thà sống trong trại tù khóa trái
Những giọt lệ cay chắc gì vì khói đạn cay.

[ 10 ] Xin xem Jacques Maritain, Man and the State, University of Chicago Press, 1952 ; J. Messner, Social Ethics, St. Louis-London, Herder Book Co., 1965 ; J. Moltmann, Religion and Political Society, Thành Phố New York, 1974 .
[ 11 ] Gioan Phaolô II, Bí quyết của Hòa bình chân thật là tôn trọng Nhân quyền, Sứ điệp Ngày Hòa bình quốc tế, 1-1-1998, số 3 .

Tác giả: Nguyễn Thái Hợp, Gm.

Nguồn : Dũng Lạc

Share this:

  • Thêm

Thích bài này:

Thích

Đang tải …

0912.44.1586